informatyka

Program sprawdzający czy liczba jest dodatnia:

#include <iostream>

#include <cstdio>

int main()

{

int liczba;                                             //deklaracja zmiennej                                           

cout << "Podaj liczbe ";

cin >> liczba;                                    //przypisanie wartości z klawiatury

if (liczba > 0)                                    //instrukcja warunkowa

 cout << "Liczba jest dodatnia";

else

  cout << "Liczba jest ujemna";

  cin.ignore();

getchar();

return 0;

}

RENESANS

Daty graniczne oraz geneza nazwy epoki renesansu

Renesans narodził się we Włoszech w wieku XVI, a wspaniały rozkwit kierunków artystycznych i literatury to wiek XV. W krajach północno europejskich renesans rozwija się przez XV i XVI wiek, a w Rzeczpospolitej "złoty wiek" czyli rozkwit odrodzenia to XVI wiek (panowanie Jagiellonów), koniec epoki to lata 30 -te XVII wieku.
Termin renesans użyto na określenie nowych kierunków rozwoju sztuki i kultury europejskiej, począwszy od XIV wieku, które zainteresowały się człowiekiem i jego życiem doczesnym. Chcąc poznać jego samego i świat, sięgano do źródeł kulturowych i naukowych starożytności. Rozwój epoki renesansu to też postęp naukowy i obyczajowy w Europie.

Główne hasła epoki odrodzenia europejskiego

- mecenat - tradycja przejęta od możnych i bogatych rodów włoskich, m.in. od Mecenasa, które opiekowały się młodymi artystami, pozwalając jednocześnie na rozwijanie ich talentów, naukę i pracę i na rozwój sztuki, nauki i kultury w ogóle. Renesans znacznie rozpowszechnił ten fenomen we wszystkich krajach Europy;
- humanizm - jest to główny nurt myślowy epoki, który sięgając do tradycji antycznej, rozwija swoją wiedzę o człowieku i świecie;
- reformacja - jest to drugi najważniejszy nurt myślowy renesansu, ma podłoże społeczne, dążył do radykalnych zmian w Kościele -jego organizacji i doktrynach, powodując wiele sporów i wojen, a także rozłam katolicyzmu na inne wyznania;
- antropocentryzm -pogląd, który w ośrodku wszelkiej myśli stawia człowieka i jego sprawy; wiąże się z humanizmem.

Renesans w Europie jako epoka wielkich odkryć

Nastąpił wówczas niebagatelny rozwój wszelkiej działalności człowieka w różnych dziedzinach
- geografia - organizowano wyprawy zamorskie, w celu dopłynięcia i osiedlenia nowych lądów, np. wyprawa Krzysztofa Kolumba;
- astronomia - Mikołaj Kopernik badał ruch planet i gwiazd; doszedł do wniosku, że to nie Ziemia, ale Słońce jest środkiem kosmosu, a wszystkie inne ciała niebieskie się wokół niego kręcą;
- kultura -ludzie odkryli swoją wartość, godność i wolność, do której zostali stworzeni, nie jako grupa, ale jako indywidualność; świat został stworzony dla nich;
- sztuka - odnowiono studia nad kulturą, sztuką i literaturą starożytną, dzięki czemu rozwijała się kultura europejska;
- religia - reformacja zmieniła oblicze Kościoła i dopuściła do głosu języki narodowe w czytaniu Pisma Świętego.

Wyznania, które powstały w rezultacie działań reformacji

-luteranizm;
-kalwinizm;
-anglikanizm;
-bracia polscy;
-bracia czescy.

Najwybitniejsi myśliciele epoki odrodzenia w Europie

- Erazm z Rotterdamu jest autorem dzieła "Pochwała głupoty". Jest on najwybitniejszym humanistą epoki. Jego poglądy dotyczące człowieka, sprowadziły się do myśli, że każdy człowiek jest w głębi serca dobry, to zaś, co złe jest wynikiem nieświadomości. Erazm rozpowszechnił irenizm, czyli pogląd, że należy zachować pokój i tolerancję wyznaniową i nie tylko;
- Niccolo Machiavelle napisał działo pt. "Książe", przedstawiając postać idealnego władcy, który dla dobra kraju i interesu państwowego jest w stanie posunąć się do każdego. Nawet niemoralnego i nieetycznego czynu, fałszu, podstępu, przemocy. Działa według maksymy "cel uświęcał środki", dlatego usprawiedliwia w sobie naturę lwa i lisa, dzięki którym jest odważny, ale też przebiegły i cwany. Od tego działa pochodzi doktryna polityczna, o nazwie makiawelizmu;
- Tomasz Morus napisał "Utopię", która przedstawia obraz idealnego państwa, które jest odizolowane od reszty świata -nie ma ta pieniędzy, ludzie są równi i żyją zgodnie z rytmem naturalnym. Od tego działa pochodzi utopia, jako wyobrażenie, czegoś nierealnego, nieistniejącego rzeczywiście, nieprzystającego do realiów.

Nowela -gatunek literacki, rozpowszechniony przez prozę Boccaccio

Giovanni Boccaccio jest twórcą noweli, stworzył jej wyznaczniki gatunkowe i kompozycyjne, które później będą naśladowane przez innych pisarzy. W swoim dziale "Dekameronie" zawarł Boccaccio sto nowel, które charakteryzowały się zwięzłą, jednowątkową akcją. Główny problem przewija się w utworze cały czas, by na końcu dotrzeć do rozwiązania. Nowela ma ograniczoną ilość bohaterów, opisy i komentarze również są zmniejszone. Wzór gatunkowy stanowi utwór "Sokół".

Uniwersalność dzieł Williama Szekspira. Dramat szekspirowski w kompozycji i treści "Makbeta

Działa dramatyczne William Szekspira są wspaniałymi sztukami teatralnymi, ukształtowały one europejską scenę nowożytną, są klasyką. O ich uniwersalności świadczy fakt, że były one częstym odwołaniem w baroku, oświeceniu i romantyzmie, również współcześnie. Stanowią one źródło inspiracji dla reżyserów teatralnych. Na język polski tłumaczyli je m.in. Jan Kasprowicz, Stanisław Koźmian, Jarosław Iwaszkiewicz, Roman Brandstaetter, Stanisław Barańczak. Część dramatów Szekspira zostało przeniesionych na ekran: "Poskromienie złośnicy", "Romeo i Julia", "Hamlet", "Makbet".
Tematem dzieł Szekspira jest przede wszystkim człowiek, pojmowany jako istota samodzielna, targana przez różne czasem sprzeczne ze sobą emocje i namiętności -miłość, nienawiść, zazdrość, chciwość, szlachetność, oddanie.
Kompozycja dramatów Szekspira:
- rezygnacja z zasady trzech jedności, sceny rozgrywają się w pokojach, w lesie, na placu boju; występuje kilka wątków pobocznych; czas przekracza jedną dobę;
- sceny kilkuosobowe, nie jak w dramacie antycznym, trzyosobowe;
- brak zasady decorum, określającej odpowiedni styl do treści -wysokiej bądź niskiej; dramaty Szekspira, jako gatunek wysoki, zawierał elementy komizmu;
- postacie stworzone przez Szekspira są zmienne, ich charakter ulega zmianie pod wpływem zdarzeń - Makbet z przestraszonego człowieka zmienia się w mordercę;
- brak chóru, który komentuje przebieg akcji, dopowiada;
- elementy fantastyczne wpływają na przebieg wydarzeń.

Powstanie sonetu renesansowego - Franciszek Petrarka i William Szekspir

Sonetem nazywamy gatunek liryki, który składa się z dwóch zwrotek -dwie pierwsze czterowersowe, są opisowe, dwie ostatnie trzywersowe, są refleksyjne, mają odwołania filozoficzne;
W czasie wczesnego renesansu ( XIV stulecie) tworzył je we Włoszech Franciszek Petrarka. Były to utwory o tematyce miłosnej, opiewały uczucie poety i urodę boskiej Laury. Nie wiadomo właściwie, czy kobieta ta istniała naprawdę, czy została zmyślona, niemniej jednak opis niespełnionej miłości i zakochanych jest bardzo przekonujący, ponieważ poeta używa słów nacechowanych emocjonalnie, które zawsze pojawiają się przy próbie nazwania uczuć, które przeżywa zakochany.
W późnym renesansie w Anglii ( XVI/XVII stulecia) sonety pisał też Szekspir; stworzył ich sto pięćdziesiąt cztery, były kunsztowne w budowie. Tematem był ciągły upływ czasu, życie ludzkie.

"Złoty wiek kultury polskiej", czyli inna nazwa odrodzenia w naszym kraju

Jest to wiek XVI, czyli czasy panowania ostatnich Jagiellonów. W tym właśnie okresie zauważamy znaczny rozwój Rzeczpospolitej jako potęgi terytorialnej, ekonomicznej, politycznej i gospodarczej w Europie. Rozwinęła się także bardzo kultura i sztuka. Żoną króla Zygmunta Starego została włoska księżniczka Bona Sforza. Dzięki wprowadzonym przez niż na dworze zwyczajów, zmieniła się polska kuchnia, ale też obyczaje. Król wzorował się na włoskiej polityce i kulturze. Na jego dworze przebywali znani humaniści: Włoch Kallimach i Niemiec Konrad Celtis, którzy przynieśli do Polski nowe prądy renesansowe.

"Żywot człowieka poczciwego" Mikołaj Reja i prezentowana tam filozofia życiowa i wzór osobowości

W "Żywocie człowieka poczciwego", który należy do literatury parenetycznej, Rej zawarł przede wszystkim wzór człowieka do naśladowania, za jakiego uważa szlachcica -ziemianina. Jest on przykładnym gospodarzem wiejskim, żyje pobożnie, według spokojnego rytmu. Rej wykorzystuje w "Żywocie..." magię liczby cztery - tyle jest właśnie typów osobowości, wymienia sangwinika, flegmatyka, choleryka, melancholika; tyle jest też żywiołów, stron świata, pór roku, a także etapów ludzkiego życia. Opisuje Rej dzieciństwo, młodość, wiek dorosły i starość człowieka i daje wiele wskazówek dotyczących tych etapów. Rej pisze o różnych aspektach i wartościach w życiu "poczciwego człowieka" -jego wewnętrznym szlachectwie, powinnościach, patriotyzmie, cnotach, które powinien on pielęgnować. Szlachcic Reja wiedzie bardzo spokojne i niczym nie zmącone życie na wsi, która jest też jego miejscem pracy, odpoczynku. Żyje on zgodnie z naturą, od której otrzymuje też liczne dary.
"Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem" Mikołaja Reja jako ocena społeczeństwa polskiego
Rej w formie dialogu przedstawia trzy warstwy społeczne Rzeczpospolitej -szlachtę, duchowieństwo i chłopów. Główne postacie utworu są ich przedstawicielami. Pan i Pleban, czyli szlachcic i ksiądz padają ofiarami surowej krytyki Reja. Szlachcie zarzuca autor rozrzutność, przekupność, łakomstwo, próżność, wygodnictwo, lenistwo i nieodpowiedzialność za losy kraju, doprowadzenie do złej sytuacji, która teraz panuje. Duchowieństwo atakowane jest przede wszystkim za interesowność, chciwość, nieobowiązkowość, lenistwo, zbyt wystawny i hulaszczy tryb życia, niedouczenie, niekonsekwencję w postępowaniu. Chłopi są wykorzystywani przez te dwie warstwy, które utrzymują się z ciężkiej pracy chłopa. Nie mają właściwie żadnych praw. Rej poprzez taką krytykę wypowiada się w kwestiach ważnych dla całego kraju i społeczeństwa.
Tematyka poezji Jana Kochanowskiego
Jan Kochanowski jest wybitnym poetą humanistycznym z uwagi na swoje wszechstronne i dokładne wykształcenie. Dlatego można nazwać go poetą doctus, czyli poetą uczonym. W swojej poezji podejmuje bardzo różnorodną tematykę:
- filozoficzną w "Pieśniach", "Fraszkach", "Trenach";
- patriotyczną w "Pieśniach", "Fraszkach", "Odprawa posłów greckich";
- moralną w "Pieśniach";
- dotyczącą pochwały wiejskiego życia i natury w "Pieśniach";
- dotycząca natury ludzkiej w "Fraszkach";
- dotyczącą sztuki, poezji, artysty w "Pieśniach";
- uczuć ojcowskich i bólu w "Trenach";
- zaczerpniętą z mitologii i historii starożytnej w "Odprawie posłów greckich" w "Szachach".

"Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego - kompozycja tragedii renesansowej

- zachowana została zasada trzech jedności; miejsce -dziedziniec, czas -jedna doba, akcja-jednowątkowa;
- sceny skonstruowane są w taki sposób, że występuje w nich niewielka liczba postaci; stąd częste są relacje jednej osoby, która opowiada o obradach Rady trojańskiej;
- zachowana jest klasyczna budowa tragedii, z prologiem, epeisodionami i stasimonami.
"Odprawa posłów greckich" jako dramat o uniwersalnej treści
Jan Kochanowski wykorzystuje maskę historyczną do przekazania swoim czytelnikom określonych treści. Przedstawia bowiem w "Odprawie..." historię starożytną, ale wypowiada się przede wszystkim na tematy współczesne. Zauważa poeta pewne podobieństwo między sytuacją w Troi przed wybuchem wojny z Grecją, a realiami współczesnej mu Rzeczpospolitej. Zabiera Kochanowski głos w kwestii polityki polskiej, ale też krytykuje polskie społeczeństwo, które zapominając o interesie narodowym, samo się bogaci, jest przy tym przekupne i samowolne. Jan Kochanowski przedstawia dla lepszego wyrażenia swoich myśli, dwóch skrajnie różnych bohaterów, którymi są: patriota Antenor oraz egoista Parys, który swoim zachowaniem przyczynił się do wybuchu wojny. Autor stawia zachowanie patrioty za wzór do naśladowania, tępi i neguje zachowanie samowolne, którego przykłady zauważa też w polskim sejmie. Tragedia ta ma wymowę uniwersalną, którą można odczytywać niezależnie od okoliczności.

Filozofia życiowa Jana Kochanowskiego - "Fraszki" i "Pieśni"

Fraszką na nazywamy niedługi wiersz, który cechuje lapidarność, żartobliwy sposób przekazywania treści, często kończy ją trafna pointa. Fraszki pisał Kochanowski "na coś", "do czegoś", "o czymś". Powstawał fraszki o charakterze miłosnym, filozoficznym, patriotycznym.
Fraszki są:
- satyrą na obyczajowość dworską;
- satyrą na ludzkie wady, przywary: dewocję, chciwość, głupotę;
- refleksją na tematy ogólne, zawierającą częste odwołania do filozofii. Tak jest we fraszce "O żywocie ludzkim", która jest zadumą nad ziemskim życiem ludzi, które pełne jest przecież niestałości, ulotności, niepewności, człowiek nie wiele może zmienić, ponieważ jest tylko lalką i kukiełką w wielkim teatrze świata, który jest wyreżyserowany przez Boga. Wartości cenione przez człowieka, czyli rzeczy, ale również moralność okazują się nieprzydatne, ponieważ i tak zakończymy nasze ziemskie życie. Druga fraszka pod takim samym tytułem "O żywocie ludzkim" nazywa Boga "Wieczną Myślą", ludzie zajmują się nieistotnymi względem wielkości Boga rzeczami. Fraszka "Do gór i lasów" jest miniaturową biografią Kochanowskiego, który znalazł się w różnych miejscach i odegrał różne role. Fraszka więc są więc zapisem różnych uczuć, przeżyć, refleksji samego poety.
Pieśnią nazywa się utwór poetycki, który początkowo tworzony był z przeznaczeniem wokalnego wykonania. Potem zaistniał jako samodzielny gatunek literacki. Jan Kochanowski pisał pieśni o charakterze miłosnym, patriotycznym, refleksyjnym, chwalącym wiejską sielankę. Tematem jest też przemijanie i ulotność ludzkich spraw. Rozmyśla o cnocie, ludzkim rozumie, nieśmiertelności poezji, radości, płynącej z życia, smutkach, śmierci, ponieważ chce znaleźć złoty środek. Dzięki niemu możliwe jest zdobycie szczęścia, połączenie filozofii epikurejskiej, która nakazywała w tym celu zażywanie przyjemności oraz filozofii stoickiej, która raczej proponowała spokój wewnętrzny i opanowanie.

"Treny" Jana Kochanowskiego

Tren jest gatunkiem zapożyczonym z literatury starożytnej. Należy on do gatunków żałobnych, które były dość kunsztownie skomponowane i tworzone według określonych reguł. Na początku przedstawiał osobę zmarłą, którą był jakiś bohater, jej zasługi, żal, spowodowany śmiercią, płacz i lament, potem zaś pocieszenie i uspokojenie. Cykl, który napisał Kochanowski dotyczy jego zmarłej córeczki, Urszulki, która wraz ze swoim ojcem, poetą i filozofem, jest bohaterką "Trenów".

Publicystyka w polskiej literaturze odrodzeniowej

Publicystyką nazywamy taki dział piśmiennictwa, którego zainteresowania sprowadzają się do wydarzeń aktualnych, bieżących, które wzbudzają zainteresowanie społeczeństwa i pobudzają do dyskusji. Publicystyka może podejmować tematy polityczne, obyczajowe, społeczne, kulturalne. Dzieła publicystyczne rodzą się wówczas, gdy w państwie coś się dzieje, zmienia i co może mieć wpływ na dalsze wydarzenia. W renesansie rozkwit prozy publicystycznej nastąpił dzięki pracy Andrzeja Frycza Modrzewskiego, który zajmował się pojęciem ustroju demokratycznego oraz Piotra Skargi, który zasłynął dzięki wizjom mesjanistycznym, pojawiającym się w jego kazaniach.

Andrzej Frycz Modrzewski i jego traktat "O poprawie Rzeczpospolitej"

Ten znakomity publicysta stworzył dzieło, które jest jego głosem w sprawie sytuacji panującej obecnie w Polsce. "O poprawie Rzeczpospolitej" zawiera projekt reform, które dotyczą najbardziej istotnych w kraju spraw. Mają one wprowadzić sprawiedliwy ustrój, dzięki któremu obywatele będą się czuć bezpieczne. Modrzewski jest prawdziwym humanistycznym patriotą, dlatego jego dzieło przesycone jest również hasłami, płynącymi z nowoczesnego myślenia o państwem.
"O poprawie Rzeczpospolitej" składa się z pięciu ksiąg, które są wykładnią poglądów Modrzewskiego:
"Księga I O obyczajach" zawiera pouczenie o dobrych obyczajach i etyce, która nie może zostać przez obywateli zapomniana;
"Księga II O prawach" zawiera ona mądrą myśl: "bez praw nie może być prawdziwej wolności"; postuluje w niej Modrzewski o równość wobec prawa wszystkich obywateli, niezależne od pochodzenia;
"Księga III O wojnie" wyznaje autor irenizm, czyli umiłowanie pokoju, potępia wojny, które przynoszą zło;
"Księga IV O Kościele" postuluje uniezależnienie władzy Kościoła od Rzymu;
"Księga I O szkole" autor chce podniesienia poziomu szkolnictwa, ponieważ wie, jak ważne jest wykształcenie młodych ludzi.

Piotr Skarga i "Kazania sejmowe" jako przykład retoryki

"Kazania sejmowe" są dziełem najważniejszym Skargi, który był kaznodzieją królewskim. Zawarł w nich troskę o losy ojczyzny, o której przyszłość bardzo się obawiał. Dlatego też jest w nich tyle ostrzeżeń dla obywateli, których prosi o większe oddanie ojczyźnie. Stosuje Skarga wiele figur retorycznych, którymi są: wzruszenie serc odbiorców, wpływanie na ich poglądy, obrazowe porównania, które mają lepiej uwidocznić i przedstawić argumenty autora.
Według Skargi Rzeczpospolita chyliła się ku upadkowi, ponieważ szlachta pozwala sobie na zbyt wielkie nadużycia, które prowadzą do rozkradania własności państwowej, nieposzanowania prawa, upadku moralnego. Skargo postuluje przede wszystkim wzmocnienie władzy królewskiej, dlatego, że to wpłynie na pracę sejmu, który do tej pory nie pracował jak należy. Skarga przyrównuje ojczyznę do tonącego statku, na którym wszyscy martwią się i chcą ratować swoje rzeczy, zamiast ratować statek, ponieważ w przypadku jego zatonięcia wszystko i tak przepadnie.

Szymon Szymonowic - "Żeńcy"

Żeńcy" to sielanka realistyczna, nie przedstawia, tak jak typowa sielanka, arkadyjskiego obrazu wsi, który jest krainą szczęścia, rajem. Jest to utwór, który wynika z obserwacji prawdziwych stosunków, które istnieją na wsi pańszczyźnianej -chłopi ciężko pracują od samego świtu do nocy, nie mają co jeść, ich rodziny są bardzo biedne. Nie mają w ogóle korzyści ze swojej pracy, ponieważ wszystko zabiera Starosta. Oprócz niego, poznajemy jeszcze w "Żeńcach" dwie chłopki -Oluchnę i Piertuchę. Pracują one już bardzo długo i są zmęczone, boją się jednaj narzekać przy pilnującym je Staroście, ponieważ nie chcą oberwać batem. Jest on złym człowiekiem, ponieważ oprócz tego, że bije zmęczone już chłopki, zmuszając je do pracy, to dodatkowo zupełnie burzy rytm przyrody, która zasypia, kiedy robi się ciemno. Chłopi zaś muszą jeszcze pracować. Śpiewa o tym Pietruch w swojej pieśni, która ma przynieść nadzieję.
"Żeńcy" jako anty sielanka odstaje od innych utworów Szymona Szymonowica, które nawiązują budową i tematyką do sielanek starożytnych, przedstawiających uroki wsi.
Sielanką nazywamy utwór literacki, który opisuje pracę i życie pasterskie. Jest w niej zawarta koncepcja życia bez problemów, które wypełnia spokojna praca, a także przyjemności. Sielanka ma charakter pogodny, radosny, ubarwia rzeczywistość. Funkcjonuje też nazwa idylla. W literaturze starożytnej takie właśnie utwory nazywano bukolikami, czyli utworami o pasterzach i ich życiu, a także georgikami, czyli utworami o rolnikach. Kompozycyjnie sielanka mogła przybierać formą epicką, która opisywała życie wiejski, albo też udramatyzowaną, dialogową, które przeradzały się w scenki; ich bohaterami byli pasterze.

Postać Mikołaj Sępa Szarzyńskiego

Badacze zastanawiają się nad życiem i twórczością tego poety. Nie wiadomo do końca, w której epoce umieścić jego twórczość. Zwiera ona bowiem wpływy nowych prądów w literaturze i światopoglądzie, charakterystyczne dla baroku, ale jednocześnie lata krótkiego życie Sępa Szarzyńskiego to jeszcze okres odrodzenia. Uznaje się go często prekursorem baroku.
Renesans w poezji Sępa Szarzyńskiego przejawia się w:
- pokazaniu miłości do ludzkiego życia;
- pisaniu na różne tematy, nawet szatana, ale nie przedstawia go poeta w straszliwych poetyckich obrazach;
- pokazaniu człowieka, który ma swój honor, chce podjąć walką o siebie samego ze złem;
- samej postaci Szarzyńskiego, który jest poetą doctus, czyli twórcą wykształconym, oczytanym, przygotowanym do pisanie, przez znajomość poetyk.
Barok w poezji Sępa Szarzyńskiego widać natomiast w:
- barokowej poetyce - nieregularne wiersze, przerzutnie, które burzą harmonię, duża doza emocji i patosu w opisach uczuć i przeżyć, przesada, paradoks, koncept;
- wyraźnie barokowy światopogląd, który czyni świat obcym człowiekowi, przez co czuje się on samotny i zagubiony, świat cały czas się zmienia;
- człowieka umieszcza między trawiącymi go żywiołami i sprzecznościami;
- bohaterem poezji jest również szatan, a tematem głównym śmierć, upływ czasu, marność i kruchość doczesności.

Poezja Mikołaja Sępa Szarzyńskiego - wybór niektórych utworów

"Sonet IV" ("O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem")
Treść tego utworu przejrzyście opisuje już sam jego tytuł. Bohater tego sonetu musi zmierzyć się ze wszystkim pokusami ziemskiego życia, na które narażony jest właściwie na każdym kroku. Niestety doczesne uroki są bardzo silne, stoi zawsze za nimi szatan, który chce oczywiście zguby człowieka. Trudno im się oprzeć, ale trzeba to zrobić, ponieważ od tego zależy "byt nasz podniebny", czyli życie po śmierci. Dusza człowieka jest kuszona przez ulotne przyjemności, które jednak nie pomogą jej się zbawić. Dlatego ludzie musza uciekać się w swoich słabościach do Boga, który i pomoże je przezwyciężyć.
"Sonet V" ( "O nietrwałej miłości rzeczy świata tego")
miłość, którą odczuwa podmiot liryczny ma dwie strony - jedna odnosi się do wartości trwałych, czyli do Boga, druga do nietrwałych, które znajdują się na ziemi w naszym otoczeniu. Ich siła polega na tym, że są bardzo piękne, tak, że: "myśli cukrują", przez co człowiek nie może się im oprzeć. Miłość jest wpisana w nasze życie, dlatego musimy dążyć do miłości idealnej, którą jest Bóg.

Wzory osobowości prezentowane w literaturze odrodzenia

a) ziemianin -występuje w "Żywocie człowieka poczciwego" Mikołaja Reja:
-jest dobrym gospodarzem, który mądrze rozporządza ziemią, dzięki czemu panuje w jego domu dostatek;
-zachowuje umiarkowanie we wszystkim, co robi;
- pracuje zgodnie z rytmem przyrody, według której jest uporządkowane całe jego życie;
-dba o cnotę i rozumność;
-nie przykłada wagi do wykształcenia szkolnego;
b) patriota -jest nim Antenor w "Odprawie posłów greckich" Jana Kochanowskiego:
- ojczyzna jest dla niego najważniejsza, dlatego poświęca dla niej swoje interesy i czas;
- ceni swoją moralność i etykę, dlatego nie dopuszcza oszustw i kradzieży względem dobra wspólnego;
c) dworzanin -występuje on w "Dworzaninie polskim" Łukasza Górnickiego:
- zdobył wykształcenie;
- zna języki obce;
- jest oczytany, interesuje się muzyką;
- w towarzystwie zachowuje się nienagannie, potrafi pięknie mówić;
- ceni swoje szlacheckie pochodzenie;
- szanuje kobiety;
d) człowiek renesansu, czyli człowiek, który jest wszechstronnie wykształcony, pragnie się cały czas rozwijać i sprawdzać swoje zdolności i możliwości w różnych dziedzinach. Taki wzór potwierdza swoją biografią wielu wybitnych humanistów, za jakich uznajemy - Leonarda da Vinci, Mikołaja Kopernika, Klemensa Janickiego, Jana Kochanowskiego.

Utwory literatury renesansowej podejmujący temat troski o ojczyznę

"Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem, a Plebanem" Mikołaja Reja -jest głosem autora w sprawie złej sytuacji chłopów, którzy uciskani przez szlachtę i duchowieństwo, nie mają swoich praw. Dwie pozostałe warstwy zostały tu ostro skrytykowane, ponieważ nie wypełniają należycie powierzonych im obowiązków, wykorzystują nawet swoje posady, sami się bogacą, doprowadzając kraj do ruiny. Poza tym w państwie istnieje poważny rozłam między tymi trzema stanami, które reprezentowane są przez bohaterów utworu.
"O poprawie Rzeczpospolitej" Andrzeja Frycza Modrzewskiego -prezentuje tutaj autor projekt reform, które mają ulepszyć obecną sytuacją kraju. Modrzewski zajął się ważnymi dla społeczeństwa dziedzinami: obyczajami, prawem, wojną, Kościołem i szkołami. Najważniejsza jest dla autora sprawiedliwość społeczna, dzięki której można w państwie zbudować porządek i wzajemne zaufanie.
"Kazania sejmowe" Piotra Skargi są arcydziełem retoryki. Skarga używa wielu barwnych porównań, aby wpłynąć na uczucia odbiorców i przekonać ich do zmiany swojego postępowania. Wymienia on choroby Rzeczpospolitej, którymi są pazerność ludzka i kłótliwość, reformacja, słaba władza króla, złe prawo, łamanie przykazań. Przewidział Skargo upadek Polski.

Obraz wsi polskiej w literaturze odrodzenia

Przedstawiają go utwory Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego i Szymona Szymonowica. Jeden obraz przedstawia krajobraz wiejski jako sielankowy, rajski, w którym ludzie żyją szczęśliwie, w zgodzie rytmem natury. Zapewnia im ona dostatnie życie. Ludzie pracują na roli, dzięki czemu są spełnieni, usatysfakcjonowani. Życie takie jest błogie i pełne radości, co widać w słowach Panny XII z "Pieśni świętojańskiej o Sobótce": "wsi spokojna, wsi wesoła,/ jakiż głos twej chwale zdoła". Taka koncepcja wsi ma odzwierciedlać humanistyczną harmonię i ład.
Drugi obraz jest zupełnie odmienny, bardzo realistyczny, niestety bardziej bliski rzeczywistości. Przedstawia on konflikt, który istnieje między chłopami, a panami. Chłopi ciężko pracują na roli, efekty swej pracy muszą oddawać do spichlerza szlacheckiego. Widać na wsi wyzysk chłopów, którzy nie czerpią z pracy radości, ponieważ jest ona znojem. Często głodują, są biedni i utrudzeni. Ich bowiem kosztem żyją panowie i duchowni.

Wartość literatury i kultury renesansowej dla współczesnego człowieka

Przedstawia
-podziały ówczesnego społeczeństwa ("Krótka rozprawa...");
-XVI -wieczne prawa i obyczaje ("O poprawie Rzeczpospolitej");
- życie ziemiańskie na polskiej wsi ("Żywot człowieka poczciwego");
- życie dworskie ("Dworzanin polski");
- tradycje, rozrywki, zabawy i obrzędy wiejskie ("Pieśń świętojańska o Sobótce");
- ocenę wydarzeń historycznych i politycznych ("Pieśń o spustoszeniu Podola" i "Odprawa posłów greckich");
- uczucia ludzkie ("Treny").
Ponadto przekazuje zawsze uniwersalne poglądy i filozofię życiową, dzięki której zastanawiamy się jak powinno wyglądać nasze życie:
- filozofia stoicka -zaleca zachowanie spokoju wewnętrznego w każdej sytuacji, opanowanie i wyzbycie się zbędnych emocji. Szczęście zapewni nam cnota, która jest największą wartością;
- filozofia epikurejska -zaleca korzystanie ze wszystkich przyjemności dnia codziennego, wedle zasady "carpe diem", czyli łap dzień; ważne jest, by unikać przykrości i cierpienia;
- antropocentryzm, który ceni człowieka, szanuje jego godność i osiągnięcia; podpowiada, aby doskonalić się cały czas, niezależnie od wieku;
- renesansowa miłość do nauk humanistycznych, to dzięki nim dowiadujemy się wszystkiego o naszym świecie, życiu, możliwościach i o nas samych.

ŚREDNOWIECZE

Średniowiecze rozpoczyna się wraz z upadkiem cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku, jego koniec natomiast datuje się na rok 1492, kiedy to Krzysztof Kolumb odkrył Amerykę. Wydarzenia zapowiadające kres tej epoki to wynalezienie druku przez Gutenberga w 1450 roku i upadek Konstantynopola w 1453 roku. Jest to najdłużej trwająca epoka w dziejach Europy, bo aż 11 stuleci.
Średniowiecze dzieli się na 3 okresy: wczesne (V - X wiek), dojrzałe (XI - XIII wiek) i późne (XIV - XV wiek). W Polsce epoka ta rozpoczyna się w roku 966 (chrzest Mieszka I) i kończy się z początkiem XVI wieku.
Nazwa "średniowiecze", czyli po łacinie media tempora - wieki średnie, została stworzona przez ludzi renesansu na oznaczenie czasu pomiędzy epoką antyku a odrodzenia. Średniowiecze uważano za epokę mroczną, zacofaną, barbarzyńską. Zarzucano jej odejście od ideałów antyku, które w epoce renesansu zostały zrehabilitowane i na nowo kultywowane.
Zabytki języka polskiego

1. Geograf bawarski - tekst łaciński z IX wieku zawierający nazwy polskich plemion, które weszły później w skład państwa polskiego: Goplanie, Wiślanie, Opolanie.
2. Dagome iudex - dokument z X wieku, również w języku łacińskim, w którym Mieszko I powierza swój kraj opiece papieża; zawiera polskie nazwy geograficzne: Kraków, Gniezno, Odra.
3. Kronika Thietmara - łacińskie dzieło historyczne z XI wieku spisane przez biskupa merseburskiego, można w nim odnaleźć kilka polskich nazw, m.in. Odra, Ślężanie, Wrocław oraz imię króla Bolesława Chrobrego (Thietmar pisze o toczonych przez niego wojnach z Niemcami)
4. Bulla gnieźnieńska - tak zwana "złota bulla języka polskiego" pochodzi z 1136 roku, spisana dla papieża Innocentego II, zawiera 410 polskich nazw miejscowych i osobowych.
5. Księgi henrykowskie - kroniki zakonu cystersów z Henrykowa, w nich zapisano pierwsze zdanie w języku polskim: "daj ać ja pobruszę, a ty poczywaj" (daj ja pomielę [na żarnach], a ty odpocznij), rzekomo wypowiedział je do swojej żony człowiek o imieniu Boguchwał.
6. Bogurodzica - pieśń religijna, pierwszy tekst w języku polskim.
7. Zachowały się tez liczne dokumenty kościelne i świeckie zawierające różnorodne polskie wyrazy, np. nazwy własne, nazwy podatków.
8. Kazania świętokrzyskie - przypadkowo odkryte przez Aleksandra Brucknera w 1890 roku. Pocięte na paski zostały użyte do wzmocnienia kodeksu teologicznego z XI wieku. Zrekonstruowano 6 kazań, jednak tylko jedno w całości. Nazwano je świętokrzyskimi, ze względu na pochodzenie kodeksu, do którego oprawy ich użyto - klasztor Benedyktynów na Łysej Górze. Pochodzą z XIV wieku. Napisane są małopolską odmianą polszczyzny, stylem kunsztownym, zawierającym środki artystyczne, adresowane do wykształconego słuchacza.
9. Psałterz floriański - był przechowywany w austriackim klasztorze świętego Floriana, stąd jego nazwa. Inicjatorem jego powstania był prawdopodobnie zakon kanoników regularnych w Kłodzku, z którym związani byli Władysław Jagiełło i królowa Jadwiga. Tekst zawiera 150 Psalmów w języku polskim, łacińskim i niemieckim.
10. Roty przysiąg sądowych - przysięgi składane przez świadków podczas rozpraw sądowych. Spisywane były przeważnie po łacinie, zdarzają się jednak zeznania w języku polskim. Nie maja wartości literackiej, zawierają jednak wiele cennych informacji o epoce.
11. Kazania gnieźnieńskie - zachowały się w rękopisie Biblioteki Katedralnej w Gnieźnie. Pochodzą z XV wieku. Składają się z 95 kazań w języku łacińskim i 10 w polskim oraz fragmentów "Złotej legendy" Jakuba de Voragine. Pisane potocznym, prostym językiem, skierowane do odbiorcy z ludu. Są zabytkiem wielkopolskiej odmiany polszczyzny.
12. Psałterz Puławski - pochodzi z końca XV, bądź z początku XVI wieku, przebywał w zbiorach Biblioteki Czartoryskich w Puławach - stąd nazwa. Jest bogato zdobionym modlitewnikiem, zawiera tłumaczenia psalmów, z których każdy poprzedzony jest argumentem.
13. Biblia Królowej Zofii - tzw. biblia szaroszpatacka. Tłumaczenie Starego Testamentu sporządzone w latach 1453 - 61 dla Zofii, żony Władysława Jagiełły. Nazwa pochodzi od nazwy węgierskiego miasta Saros Patak, gdzie zabytek był przechowywany do XIX wieku.
14. Liczne utwory hagiograficzne:

- Legenda o św. Aleksym
- Legenda o św. Dorocie
- Rozmyślania przemyskie, czyli Żywot świętej Rodziny

15. Modlitwy ("Ojcze nasz", "Zdrowaś Mario"), pieśni religijne.
16. O zachowaniu się przy stole - pierwszy polski wiersz o tematyce obyczajowej.
17. Satyra na leniwych chłopów - pierwszy polski utwór satyryczny
18. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią - wierszowany dialog dydaktyczno - moralizatorski.
19. Traktat o ortografii - napisany w XV wieku przez Jakuba Parkoszowica z Żurawicy, zawiera polski alfabet
20. Glosy - spisywane na marginesach ksiąg wyjaśnienia trudniejszych wyrazów łacińskich.

Mammotrekty - uporządkowane zbiory glosów z jednej księgi.
Najważniejsze terminy związane z epoką średniowiecza

1. Uniwersalizm - średniowieczna Europa, zjednoczona pod władzą papiesko - cesarską, stanowiła wspólnotę: religii, przekonań, kultury, sztuki. Kościół dominował w każdej sferze życia, prowadził spór o władzę z cesarstwem, które chciało obalić hegemonię duchowieństwa. Panującym ustrojem społecznym był feudalizm, zgodnie z ustaloną hierarchią na najwyższym szczeblu drabiny społecznej stało duchowieństwo, potem szlachta, rzemieślnicy i chłopi, którzy byli zmuszeni do odpracowywania tzw. pańszczyzny na ziemi należącej do pana. W średniowiecznej Europie dominowały podobne wzorce osobowe propagowane przez literaturę parenetyczną. Ujednolicone było szkolnictwo, pozostające w rękach zakonów. Podzielone było na dwa poziomy i obejmowało naukę tzw. siedmiu sztuk wyzwolonych: niższy, triwium (gramatyka, dialektyka, retoryka) i wyższy, quadrivium, (arytmetyka, muzyka, geometria i astronomia).
2. Teocentryzm -"Bóg w centrum" (gr. theos - bóg). Termin ten określał ówczesny sposób pojmowania świata. Bóg był nadrzędną ideą, wszystkie inne wartości były jej podporządkowane.
3. Pareneza - tendencja w średniowiecznej literaturze związana z jej dydaktycznym i moralizatorskim charakterem. Utwory parenetyczne służyły propagowaniu określonych wzorców postępowania (gr. parainesis - zachęcanie).
4. Dance macabre - "taniec śmierci", motyw często pojawiający się w sztuce średniowiecznej. Artyści przedstawiali śmierć jako rozkładające się zwłoki kobiety lub szkielet z kosą. Zaprasza ona do swojego korowodu wszystkich, bez względu na miejsce w hierarchii społecznej, wykształcenie i posiadany majątek. Wobec śmierci wszyscy są równi. Motyw ten występuje w "Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"
5. Memento mori - "pamiętaj, że umrzesz". Hasło mówiące o nieuchronnym przemijaniu ludzkiego życia i czekającym wszystkich sądzie bożym.
6. Augustynizm - prąd filozoficzny, którego twórcą jest św. Augustyn. Za Platonem przyjął dualistyczną wizję świata, podzielonego na dobro, czyli ducha i zło, czyli materię. Podobnie człowiek, jest wiecznie rozdarty miedzy duszą, która upodabnia go do aniołów, a ciałem, które przybliża go do zwierząt. Jest więc istotą tragiczną, stojącą na granicy dwóch bytów, wciąż miotającą się między dobrem a złem.
7. Tomizm - prąd filozoficzny pochodzący od św. Tomasza z Akwinu. Głosi, że świat, logiczny i racjonalny, jest przejawem mądrości Boga. Stwórca ustalił porządek pomiędzy stworzeniami, tzw. drabinę bytów. Człowieka uważa za najniższego z duchów. Cnota i rozum, wrodzone dary boże, mają mu pomóc wypełnianiu jego posłannictwa, jakim jest służba społeczeństwu.
8. Franciszkanizm - twórcą tego nurtu jest św. Franciszek z Asyżu. Filozofia ta miała za zadanie odnowić moralnie chrześcijaństwo. Jej głównym przesłaniem była miłość do Boga i wszystkich jego stworzeń: ludzi, roślin, zwierząt. Propagowała prostą i szczerą wiarę, popartą miłosierdziem wobec bliźniego i dobrymi uczynkami. Głosiła radość życia, podkreślała znaczenie umiarkowania i ubóstwa.
9. Scholastyka - (scholastikos - szkolny) tendencja w średniowiecznej teologii i filozofii polegająca na dążeniu do udowodnienia prawd wiary za pomocą rozumu.
10. Wiersz średniowieczny - tzw. zdaniowo - rymowy (składniowo - intonacyjny). Jeden wers tworzyło jedno zdanie lub zamknięta jego część - stąd bardzo wyraziste klauzule wersowe. W wierszu tym nie była zachowana jednakowa ilość sylab w wersetach (wiersz asylabiczny), rymy tworzono przez powtarzanie tej samej formy gramatycznej (np. nosimy - prosimy). Poezja średniowieczna miała charakter meliczny, przeznaczona była do śpiewania.
11. Hagiografia (żywotopisartwo) - historie o życiu świętych, pojawiły się we wczesnym średniowieczu (IV - V wiek). Najsłynniejszym dziełem z tego nurtu jest Złota Legenda Jakuba de Voragina (żywoty świętych na każdy dzień roku). Najsłynniejszymi polskimi legendami są: o św. Wojciechu, o św. Stanisławie, o św. Jadwidze, o św. Jadwidze i Dorocie oraz wierszowana historia o św. Aleksym.
12. Historiografia - piśmiennictwo historyczne - kroniki, roczniki.
13. Styl romański - wczesny styl w sztuce średniowiecza panujący w X - XIII wieku. Kościoły budowano na planie krzyża łacińskiego. Charakteryzowały się kolebkowymi lub krzyżowymi sklepieniami. Podstawowym elementem konstrukcyjnym był łuk półkolisty. Budowle posiadały grube mury i małe okna, ze względu na obronny charakter, jaki pełniły. Głównym elementem zdobiącym były kamienne płaskorzeźby. Kościoły były surowe i monumentalne, istniał system halowy - wszystkie nawy tej samej wysokości. Nad drzwiami umieszczony był bogato rzeźbiony, półkolisty tympanon. Styl romański poprzez swoją regularność i surowość miał za zadanie odzwierciedlać religijne i społeczne idee wczesnego średniowiecza.
14. Gotyk - pojawił się we Francji w XII wieku, trwał do XV wieku. Jest to tzw. styl wielkich katedr (katedra Notre Dame w Paryżu, katedra w Reims). Budowle były wysokie, strzeliste, smukłe. Posiadały wysokie okna ozdobione pięknymi witrażami. Stosowano sklepienie krzyżowo - żebrowe, od zewnątrz budynki wzmacniały tzw. łuki przyporowe. Kościoły miały przypominać, że człowiek powinien wciąż kierować się ku górze, ku niebu, czyli sprawom duchowym.
15. Alegoria - przenośnia. postać, obraz symbolizujące jakieś abstrakcyjne pojęcie. Związek między konkretem a pojęciem jest trwały i konwencjonalny. Często spotykanym rodzajem alegorii jest personifikacja, występująca m.in. w średniowiecznym dramacie.
16. Chanson de geste - "pieśni o czynach". Poematy epickie, powstawały we Francji w XI - XIII wieku, opiewały czyny legendarnych i historycznych bohaterów.
17. Pasja (łac. passio - cierpienie) - przedstawienie męki i śmierci Chrystusa. Jest to częsty motyw w sztuce średniowiecznej.
18. Stabat mater Doloroso - motyw Matki Bożej stojącej pod krzyżem Chrystusa (Matki Boleściwej). Występuje w " Lamencie Świętokrzyskim"

. -.
Gatunki literackie w średniowieczu
Dramat

1. Dramat liturgiczny - krótkie przedstawienie wystawiane podczas obrzędu liturgii Wielkiego Tygodnia, jego treść nawiązywała do wydarzeń męki i śmierci Jezusa (np. nawiedzenie grobu przez trzy Marie).
2. Misterium - utwór sceniczny o treści biblijnej, wystawiany podczas uroczystości religijnych, głównie obchodów świat Wielkanocnych.
3. Moralitet - przedstawienie o charakterze moralizatorsko - dydaktycznym. Jego bohaterem był przeciętny człowiek średniowieczny, tzw. Każdy (Jedermann). O jego duszę walczyły alegorycznie przedstawione dobro i zło (anioł i diabeł).
4. Mirakl - utwór przedstawiający życie Maryi, świętych i męczenników. Cechą charakterystyczną było ukazywanie licznych cudów i interwencji boskich towarzyszących ich biografiom (łac. miraclum - cud).
5. Intermedium - krótka, satyryczna scenka o tematyce świeckiej przedstawiana pomiędzy częściami misterium lub moralitetu. Wyśmiewała najczęściej ludzkie wady, przywary. Intermedia przekształciły się później w samodzielne utwory.
6. Farsa - wykształciła się z intermedium. Komedia o wartkiej akcji, oparta na efektach komizmu sytuacyjnego, zawiera elementy groteskowe i karykaturalne.

Liryka

1. Liryka miłosna - prowansalska poezja trubadurów, powstawała w XI - XVI wieku. Jej głównym tematem było opiewanie nieszczęśliwej miłości do nieosiągalnej kochanki. Poezja ta była bardzo wzniosła i egzaltowana. Liryka trubadurów ukształtowała model kobiety - idealnej, ale niemożliwej do zdobycia kochanki.
2. Lament - (łac. lamentu - narzekanie) liryczny monolog wyrażający ból, żałobę, cierpienie. Mógł mieć tematykę biblijną ("Lament świętokrzyski"), ale także mógł dotyczyć spraw politycznych, społecznych ("Lament chłopski na pan"). Lamenty nazywano też żalami.
3. Sonet - utwór poetycki, posiadał charakterystyczny układ rymów. Zbudowany był z dwóch strof czterwersowych, najczęściej o charakterze narracyjnym, i dwóch trzywersowych o tematyce refleksyjnej. Gatunek ten stworzył XIII wieku Petrarka. Służył wyrażaniu stanów wewnętrznych podmiotu lirycznego.
4. Chanson de geste - epickie poematy.
5. Pieśni - najczęściej religijne, wielkanocne, kolędy.

Epika

1. Legenda - dziś gatunek tan kojarzy się z podaniem ludowym. W średniowieczu legendy miały charakter hagiograficzny, opowiadały o życiu świętych. Pełne były w fantastyki, niezwykłości, cudowności.
2. Gesta - historie niezwykłych, bohaterskich czynów postaci świeckich lub duchownych: królów, wodzów, cesarzy, rycerzy, biskupów. Miały charakter panegiryczny, czyli pochwalny.
3. Kronika - utwór zawierający chronologiczny opis wydarzeń. Cechy średniowiecznej kroniki: brak krytycznego stosunku do legend, podań ludowych, wprowadzanie elementów fikcyjnych, np. listów, pieśni, dydaktyzm, moralizatorstwo, charakter panegiryczny (często powstawały na zamówienie). Kroniki pisane były w języku łacińskim, rytmiczna prozą, stylem kunsztownym, bogatym w środki artystyczne (metafory, porównania, figury retoryczne). Dzielą się na kościelne, klasztorne i świeckie.
4. Roczniki - umieszczane na marginesach tzw. ksiąg paschalnych krótkie informacje dotyczące ważnych wydarzeń z życia Kościoła, danego zakonu lub istotne fakty historyczne. Spisywaniem roczników zajmowali się zakonnicy lub księża. Gatunek ten przekształcił się stopniowo w kroniki, które oprócz faktów, zawierały też komentarze odautorskie o charakterze moralizatorskim.
5. Apokryfy - utwory o tematyce biblijnej, ale nie należące do kanonu Pisma Świętego. Zawarte w nich wątki rozpowszechniły się w literaturze hagiograficznej a także w ustnie przekazywanej tradycji chrześcijańskiej.
6. Kazania - przemówienia wygłaszane przez księży w trakcie uroczystości religijnych. Ich budowa musiała być zgodna z ustalonymi regułami kompozycyjnymi. Głównym zadaniem kazań była perswazja i napominanie, mimo to często posiadały walory artystyczne (np. Kazania Gnieźnieńskie).
7. Epos rycerski - dłuższy utwór wierszowany opiewający czyny wielkich bohaterów historycznych, często czerpał z legend i podań ludowych. Charakteryzował się:

- patetycznym, kunsztownym stylem
- idealizacją postaci głównego bohatera
- rozbudowanymi opisami
- występowaniem scen batalistycznych
- długimi, podniosłymi opisami scen śmierci, zgodnymi ze średniowieczną ars moriendi - sztuką umierania
- występowaniem pełniących znaczną rolę w akcji znaków i symboli
- występowaniem środków poetyckich - epitetów, przenośni, apostrof, paralelizmów.

8. Romans - utwór prozatorski lub wierszowany o tematyce miłosnej. Jego fabułę charakteryzują skomplikowane sytuacje, zaskakujące zbiegi okoliczności, intrygi. Wydarzenia miały nadziemską, magiczną motywację (np. eliksir miłości z "Dziejów Tristana i Izoldy"). Opisywane uczucie musiało być zgodne z dworską etykietą i średniowiecznym modelem miłości - wyidealizowanej i tragicznej.

Omówienie najważniejszych dzieł polskiego średniowiecza
Bogurodzica
Utwór powstał najprawdopodobniej między X a XIV wiekiem. Za umowną datę przyjmuje się pierwszą połowę XIII wieku. Jest to najstarszy zachowany tekst w języku polskim. Autor pieśni nie jest znany. Wydrukowano ją po raz pierwszy w 1506 roku w "Statucie" Jana Łaskiego z dopiskiem, że jest ona dziełem św. Wojciecha. Badacze sadzą jednak, że napisał ją jakiś wykształcony mnich. Najstarszy zachowany odpis "Bogurodzicy", zwany przekazem krakowskim, znajduje się w zbiorze łacińskich kazań z 1407 roku autorstwa księdza Macieja z Grochowa.
"Bogurodzica" była pierwszym polskim hymnem państwowym, śpiewali ją rycerze przed bitwą pod Grunwaldem.
Treść pieśni
Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja!
U twego Syna Gospodzina matko zwolena, Maryja!
Zyszczy nam, spuści nam.
Kyrieleison.
Twego dziela Krzciciela, Bożycze,
Usłysz głosy, napełń myśli człowiecze.
Słysz modlitwę, jąż nosimy,
A dać raczy, jegoż prosimy:
A na świecie zbożny pobyt,
Po żtwocie rajski przebyt.
Kyrieleison
W utworze tym podmiot zbiorowy , symbolizujący wspólnotę wszystkich chrześcijan, zwraca się do Maryi, matki Boga, wybranej (zwolenej) i uwielbionej przez Niego (Bogiem sławienej) Dziewicy, aby zjednała mu swego Syna, uprosiła i zesłała łaski. Tenże podmiot zwraca się też do Chrystusa (zwanego "Bożycem" - bożym synem), przywołując jednocześnie Jana Chrzciciela, orędownika mogącego wesprzeć ludzkie błaganie, i prosi o szczęśliwy pobyt na ziemi (zbożny pobyt), a po śmierci życie wieczne w niebie (rajski przebyt). Każda ze strof kończy się błagalnym wezwaniem "Kyrie eleison", czyli "Panie zmiłuj się".
Budowa i słownictwo
"Bogurodzica" jest wierszem: asylabicznym, czyli nie ma równej ilości sylab w wersetach, intonacyjno - zdaniowym (jedno zdanie lub jego człon jest równe jednemu wersowi), poszczególne wersy kończą się podobna intonacją - wznoszącą lub opadającą. Wiersz posiada rymy parzyste na końcu i wewnątrz wersów. Spośród tych rymów wyróżnić można: ścisłe (sławiena - zwolena), niepełne (Bożycze - człowiecze) i składane (zyszczy nam - spuści nam).
"Bogurodzica" zawiera archaizmy:
- fonetyczne (alternacje, czyli wymiany samogłosek), np. "sławiena" zamiast "sławiona"
- leksykalne (wyrazy, które dziś wyszły z użycia), np. "Gospodzin" - "Pan Bóg"
- fleksyjne (wyrazy, które obecnie inaczej się odmieniają), np. "Bogurodzica Dziewica" zamiast "Bogurodzico Dziewico"
- składniowe (inna konstrukcja zdań niż we współczesnej polszczyźnie), np. "Bogiem sławiena" - narzędnik zamiast wyrażenia przyimkowego - "sławiona przez Boga"
Lament świętokrzyski
Dzieło odnaleziono w XV - wiecznym rękopisie, należącym do zbiorów biblioteki na Świętym Krzyżu - stąd jego tytuł. Inne tytuły to: "Posłuchajcie bracia miła…", lub Żale Matki Bożej pod krzyżem".
Lament jest prawdopodobnie fragmentem misterium męki Chrystusa. Należy do gatunku tzw. żalu lub skargi. Jest lirycznym monologiem Matki Bożej stojącej pod krzyżem umierającego Syna, pokazuje Jej cierpienie, ból, nawołuje wszystkie matki do współczucia. W utworze obecny jest powszechny w średniowieczu motyw Stabat Mater (dolorosa), czyli Stała Matka (boleściwa). Maryja, która współcierpi ze swoim Synem ("compassio"), bierze przez to udział w odkupieniu, czyli staje się Współodkupicielką. Wspólnota uczuć, do której nawołuje inne matki czyni z Niej "Mater Misericordiae" - "Matkę Miłosierdzia". Utwór ma wymowę symboliczną. Chrystus umiera na górze, które oznacza związek nieba i ziemi. Nastrój żałoby potęgują zdrobniałe określenia, za pomocą których Maryja zwraca się do Jezusa ("Synku"). Opowiadając o męce, Matka Boża używa czasu przeszłego, zwracając się do ludzi czasu teraźniejszego. Zabieg ten sprawia, że utwór można odczytywać jako wiecznie aktualny, skierowany do współczesnych odbiorców.
Polskie kroniki średniowieczne

1. Kronika Galla Anonima

Utwór powstał w latach 1113 - 1116. Napisany został w języku łacińskim przez nieznanego mnicha, pochodzącego najprawdopodobniej z Francji, zwanego Gallem Anonimem. Autor ten przebywał na dworze Bolesława Krzywoustego i na jego zamówienie stworzył swoje dzieło. "Kronika" składa się z trzech części, opisuje historię państwa polskiego od jego legendarnych początków do narodzin króla Bolesława. Autor, poprzez ukazanie bohaterskiej przeszłości królów polskich, chciał uświetnić osobę ich potomka, Bolesława Krzywoustego. Część pierwsza kroniki to tzw. gesta, czyli czyny przodków króla, część druga opisuje młodość księcia, część trzecia poświęcona jest okresowi rządów Krzywoustego, opowiada o prowadzonych przez niego wojnach do zwycięstwa pod Nakłem w 1113 roku.

2. Kronika Wincentego Kadłubka

Dzieło to pochodzi z XIII wieku. Złożone jest z czterech ksiąg. Pierwsza z nich opowiada o legendarnych początkach państwa polskiego, przywołuje podania o Kraku, Wandzie, królu Popielu. W tych czasach Polacy rzekomo kontaktowali się ze starożytnym Rzymem, walczyli z Aleksandrem Macedońskim, a jeden z polskich książąt był szwagrem Juliusza Cezara. Trzy pierwsze księgi mają postać rozmowy, jaką wiedli krakowski biskup Mateusz i gnieźnieński arcybiskup Jan. Ostatnia część opowiada o czasach Mieszka Starego i Kazimierza Sprawiedliwego. Pisząc swój utwór Wincenty Kadłubek korzystał z "Kroniki" Galla Anonima, jednak traktuje zawarte w niej informacje bardzo swobodnie: przeinacza je, pomija, interpretuje na własny sposób

3. Kronika Janka z Czarnkowa

Utwór ten uważany jest za pierwszy pamiętnik w literaturze polskiej. Pochodzi z XIV wieku. Wydarzeniem rozpoczynającym kronikę jest śmierć Kazimierza Wielkiego, ostatnie zapiski pochodzą natomiast z1384 roku. Autor przedstawi fakty, które widział na własne oczy. Nie jest obiektywny. Krytykuje ród Andegawenów, gloryfikuje Kazimierza Wielkiego. Źle wspomina lata rządów Ludwika Węgierskiego i Elżbiety z Łokietków - jako okres rozbojów, braku spokoju i poczucia bezpieczeństwa. Czas panowania Kazimierza Wielkiego natomiast to lata świetności polskiego państwa. "Kronika" obfituje też w informacje o autorze, przedstawiającym się w niej jako archidiakon.

4. Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza

Pochodzą z XV wieku, w całości wydano je dopiero w XVIII wieku. Długosz pisał je prawdopodobnie przez dwadzieścia pięć lat (1455 - 1480). Dzieło liczy dwieście ksiąg, zawiera wydarzenia z historii Polski od początków państwa do czasów współczesnych autorowi. Wspomina także o legendach: o Kraku, Wandzie i Popielu. Zakończone jest wezwaniem do ludzi nauki, by nie porzucali prac nad historią ojczyzny. Wydarzenia opisane są w kronice w porządku chronologicznym. Autor pokazuje związki przyczynowo - skutkowe pomiędzy nimi, komentuje je, wyciąga wnioski. Dzieło zyskuje przez to charakter moralizatorski.

5. Kronika Wielkopolska Godzisława Baszko

Utwór obejmuje dzieje polskie od początków państwa do lat 1272 - 1273. Zawiera historię rodu Lechitów i słynną legendę o trzech braciach: Lechu, Czechu i Rusie - protoplastach narodów słowiańskich, a także polskie polską epikę rycerską: historie o Walgierzu, Udałym z Tyńca i Helgundzie (opowieść ta pochodzi z niemieckiej epopei "Pieśń o Nibelungach", Baszko przeniósł ja na polskie ziemie).

6. Kronika krakowska
7. Kronika książąt polskich

Wzorce osobowe propagowane w literaturze średniowiecza

1. Asceta

Najbardziej znanym przykładem jest św. Aleksy, bohater "Legendy o świętym Aleksym". Rezygnuje on dobrowolnie z dóbr doczesnych i życia małżeńskiego. Rozdaje cały majątek i staje się żebrakiem. Oddaje się modlitwie. Nie ujawnia swego imienia, chce pozostać nierozpoznany. Gdy umiera , dzieją się wokół jego ciała różne cuda.
Cechy charakterystyczne ascety: umartwianie ciała i duszy, rezygnacja z dóbr doczesnych aby zyskać wieczne, dobrowolne ubóstwo, cierpliwe znoszenie cierpienia.
"Legenda o świętym Aleksym" zawiera charakterystyczne dla tego gatunku motywy: porzucenie domu rodzinnego, ślub czystości, skrajne umartwianie się, cuda dziejące się po śmierci świętego.

2. Rycerz

Przykładem idealnego średniowiecznego rycerza jest tytułowy bohater francuskiego eposu "Pieśń o Rolandzie". Był on niezwykle waleczny i odważny. Zdradzony i zaatakowany przez wojska wroga nie wezwał pomocy, bo mu na to nie pozwolił jego honor. Kochał swego króla, Karola Wielkiego, ojczyznę i wiarę katolicką, za którą walczył z Arabami. Umierając, polecił się opiece bożej, przebaczył wrogom i pożegnał się z Francją - zachowując w ten sposób wierność największym ideałom średniowiecznego rycerza.
Cechy średniowiecznego rycerza: odwaga, męstwo, honor, patriotyzm, pobożność, szlachetność.

3. Władca

Wzór idealnego władcy zawiera "Kronika" Galla Anonima. Jest nim Bolesław Chrobry, a także wzorowany na nim Bolesław Krzywousty. Przydomek "chrobry" znaczy mężny, odważny. Był to władca sprawiedliwy, hojny, opiekował się poddanymi, waleczny rycerz (podbił Czechy i Morawy, zwyciężył nad Niemcami), szerzył wiarę chrześcijańską na ziemiach Pomorza.
Podobnymi cechami odznacza się Bolesław Krzywousty. Jest waleczny, odważny, posiada niezwykłe zdolności przywódcze, sprawiedliwy, pobożny, troszczący się o Kościół.
Cechy dobrego władcy: mądrość, sprawiedliwość, odwaga, waleczność, miłość do poddanych, wierność wierze chrześcijańskiej.
Średniowieczna poezja obyczajowa
Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Wierszowany dialog dydaktyczno - moralizatorski pochodzący z XV wieku. Zawiera średniowieczne motywy: memento mori ("pamiętaj, że umrzesz") i vanitas vanitatum et omnia vanitas ("marność nad marnościami i wszystko marność"). Do mistrza Polikarpa przychodzi Śmierć, ma ona postać rozkładającego się trupa kobiety. Mówi, że wobec niej wszyscy ludzie są równi. Żadne dobra doczesne nie uchronią człowieka od śmierci. Jest ona nieunikniona, okrutna, ale sprawiedliwa. Nie zwraca uwagi na ziemskie podziały na biednych i bogatych, mądrych i głupich. Wszystkich traktuje jednakowo: porywa do swego korowodu - "tańca śmierci", dance macabre. Wartości ziemskie są marnością - są potrzebne tylko w krótkim życiu doczesnym, w wieczności okazują się bezużyteczne.
Satyra na leniwych chłopów
Jest to pierwszy polski utwór satyryczny. Przedstawia chytrych, leniwych chłopów, którzy wykręcają się od pracy na wszystkie sposoby. Kiedy tylko pan nie patrzy, odpoczywają, udają, że naprawiają narzędzia, życzą szlachcicowi samych niepowodzeń. Satyra prezentuje punkt widzenia przełożonego, dlatego wnioskujemy, że jej autorem jest szlachcic.
O zachowaniu się przy stole
Drugi tytuł to "Wiersz o chlebowym stole". Autorem jest niejaki Przecław Słota. Wiersz datuje się na rok 1415. Ma charakter dydaktyczno - obyczajowy. Mówi o dobrych obyczajach związanych z uroczystościami biesiadnymi. Jest to swoisty podręcznik savoir - vivre. Zawiera nakazany przez etykietę dworską kult kobiety.
Podsumowanie
Literatura średniowieczna była bogata w różnorodne wątki i motywy rozwijane również w późniejszych epokach. Często miała charakter symboliczny. Zarówno utwory świeckie jak i religijne służyły celom moralizatorskim i dydaktycznym. Nie znamy autorów większości średniowiecznych dzieł. Zgodnie z panującą w tej epoce tendencją czynienia wszystkiego "na większą chwałę bożą", artyści chcieli pozostać anonimowi.

ANTYK

 Pochodzenie nazwy i ramy czasowe trwania Antyku
Antyk - pochodzenie nazwy od łacińskiego słowa antiquus, czyli dawny. Ramy czasowe epoki zawierają się pomiędzy IX/VIII w. p. n. e. (okres, kiedy tworzył i żył Homer) a IV/V w. n. e. (zdobycie Rzymu przez Germanów w 476 r. uznawane jest umownie za datę końcową epoki).
Mity greckie, mitologia

Mitologia - zbiór opowiadań o bogach, herosach, powstaniu świata i człowieka, legendarnych wydarzeniach. Jest to także nauka zajmująca się badaniem mitów.

Mit - opowieść o powstaniu świata, bogów i ludzi, mająca za zadanie wyrażanie i organizowanie wierzeń danej społeczności. Również starożytni Grecy posiadali mity, np. o Prometeuszu czy Ikarze. Do dzisiaj mity funkcjonują w kulturze jako skarbnica motywów, obrazów, wyrażeń, postaw. Są bowiem uniwersalne. Utrwalono w nich archetypy (np. Niobe - matka bolejąca), które są pierwszymi wzorcami ludzkich postaw i zachowań. Istnieją w zbiorowej świadomości.

Mity różnią się pod względem funkcji:
- mity o funkcji poznawczej - pozwalały człowiekowi wyjaśnić niezrozumiałe zjawiska przyrody, np. burzę
- mity o funkcji światopoglądowej - na ich podstawie budowano wierzenia religijne
- mity o funkcji sakralnej - uczyły jak czcić bóstwa, dawały wzorce obrzędów rytualnych
Podział mitów:
- antropogeniczne - opowiadają o powstaniu ludzi
- genealogiczne - opowiadają o powstaniu rodów oraz o ich historii
- kosmogoniczne - opowiadają o powstaniu świata
- teogoniczne - opowiadają o powstaniu bogów

Mit o powstaniu świata

Najpierw był Chaos. Z niego powstał Dzień oraz Jasność i Radość. Potem wyłoniła się z Chaosu Gaja, czyli Ziemia, którą otaczał Eter. Obok niej pojawili się Uranos (Niebo) oraz Tartaros (Podziemie). Były to jednocześnie żywioły i bogowie. Z Chaosu wyłonił się także Eros, który był siłą sprawczą rozwoju i płodności natury.
Mit o narodzinach bogów (teogonia)

Uranos zrosił deszczem Gaję, dzięki czemu urodziła rośliny i zwierzęta, zaś z deszczu powstały rzeki, jeziora i morza.

Uranos i Gaja stali się także rodzicami sturękich olbrzymów, cyklopów, tytanów i tytanid. Cyklopi i olbrzymi wykazywali się wielką gwałtownością, dlatego Uranos pozbył się ich strącając do Tartaru. Nie podobało się to Gai, dlatego podburzyła najmłodszego syna, tytana Kronosa, żeby pozbawił władzy ojca, co ten uczynił, raniąc go sierpem. Z boskiej krwi zrodziły się boginie zemsty - Erynie. Miały one zamiast włosów kłębiące się węże i bicze w rękach. Wtedy też narodzili się giganci i nimfy.
Kronos objął władzę. Poślubił Reę. Mieli wspólne potomstwo, ale Kronos połykał je, gdyż Uranos przepowiedział mu, że pokona go jego własny syn. Przepowiednia nie doszłaby do skutku, gdyby nie Rea. Udało jej się bowiem ukryć na Krecie najmłodszego syna, Zeusa. Kiedy dorósł, zwyciężył ojca i wydobył rodzeństwo z jego wnętrzności, przywracając mu w ten sposób życie. Uratował: Herę, która została jego żoną, Hadesa - boga podziemia, Posejdona - boga mórz, Hestię - opiekunkę ogniska domowego i Demeter - boginię urodzaju.
Kronos razem z Herą spłodzili: Aresa, Hefajstosa i Hebe. Miał on również liczne potomstwo z innymi boginiami i kobietami śmiertelnymi. Na przykład Apollo i Artemida byli dziećmi Latony. Wyjątkiem była Atena, która wyskoczyła z głowy Zeusa.

Inni bogowie

Eol - bóg wiatrów
Helios - bóg słońca
Eos - bogini jutrzenki
Mojry - boginie przeznaczenia
Afrodyta - bogini miłości
Eol był władcą wiatrów, synem Posejdona i Melanippy. Mieszkał na Wyspach Liparyjskich, które od jego imienia nazywano także Eolskimi. Podarował Odyseuszowi worek, w którym uwięzione były nieprzyjazne wiatry, żeby ten mógł spokojnie i bez przeszkód dotrzeć do rodzinnej Itaki. Niestety, jego towarzysze podróży rozwiązali sznurek i uwolnili wiatry.
Helios - bóg słońca - syn Hyperiona i Thei, jeden z najstarszych bogów greckiej mitologii. Przedstawiano go jako pięknego mężczyznę. Dookoła głowy mającego aureolę ze słonecznych promieni. Poruszał się po niebie na rydwanie, zaprzężonym w cztery białe konie. Codziennie odbywał trasę ze wschodu na zachód.
Czczono go na Peloponezie, głownie na wyspie Rodos, na której zbudowano jego gigantyczny posąg, uznawany za jeden z siedmiu cudów świata.
Eos - była boginią jutrzenki, córką Hyperiona i Thei. Pojawiała się na niebie o świcie, tuż przed swoim bratem Heliosem. Poruszała się po niebie lekkim rydwanem, który zaprzężony był w parę białych koni, Lamposa i Featona (Jasnego i Promiennego).
Mojry - były to boginie losu, życia i śmierci - Mojry znały przyszłość i snuły ludzką nić życia - nikt nie miał wpływu na przeznaczenie, którego pilnowały, nawet Zeus.
Liczba mojr była różna:

• U Hezjoda jest ich trzy: Atropos, Kloto i Lachesis. Są to córki Zeusa i Tetydy.
• U Homera występuje tylko jedna mojra.

Afrodyta - bogini miłości, piękna, pożądania i kwiatów. Wyłoniła się z piany morskiej w pobliżu wyspy Cypr. Na brzegu czekały na nią Wdzięki, Igraszki i Uśmiechy, które miały jej służyć. Zawsze pojawiała się w ich otoczeniu. Córka Zeusa i Diony, według Homera. Żona Hefajstosa. Nie była mu wierna. Zdradziła go m.i. z Aresem, z którym miała dwójkę dzieci.
Przyczyniła się do wybuchu wojny trojańskiej, gdyż obiecała Parysowi Helenę, żonę Menelaosa. Miała to być nagroda w zamian za to, żeby uznał ją na najpiękniejszą boginię spośród trzech, stających do konkursu o ten tytuł (oprócz niej walczyły o jabłko dla najpiękniejszej Hera i Atena).
Filozofia antyczna:
Arete - gr. - 'cnota' - pojęcie, które oznacza dzielność, szlachetność, siłę życiową.
Trzech największych filozofów greckich: Sokrates, Platon, Arystoteles:
a) Sokrates (469 w. p. n. e. - 399 w. p. n. e.)
Ważna dla niego była mądrość, wiedza, bez której nie można osiągnąć ideału cnoty, czyli doskonałości. Istotna dla niego była umiejętność panowania nad sobą.
Sokrates wierzył, że cnota jest bezwzględnym i najwyższym dobrem. Człowiek zatem powinien o nią zabiegać, mimo przeszkód, które na niego czekają.
Utożsamiał cnotę z wiedzą. Uważał, że złe postępowanie ludzi wiążę się z ich niewiedzą lub wiedzą, którą określał pozorną. Poglądy takie nazywa się intelektualizmem etycznym. Oznacza to, że można samemu nabyć wiedzę i poznać cnotę. Od nas zależy, czy ją zdobędziemy.
Sokrates wychodził na ulice miasta, żeby nauczać. Rozmawiał z napotkanymi ludźmi, nakierowywał ich na właściwe rozwiązania. Uważał, że każdy może dojść do prawdy i wystarczy mu w tym pomóc. W swoich dyskusjach z Ateńczykami stosował dwie metody: elenktyczną i majeutyczną. Pierwsza polegała na zbijaniu argumentów rozmówcy, po to, żeby doszedł do tezy sprzecznej z pierwotną lub takiej, która okaże się zupełnie bezsensowna. Druga metoda, zwana także położniczą - służyła uświadomieniu uczniowi prawdy, poprzez zadawanie pytań, na które sam musiał znaleźć właściwe odpowiedzi.
Znane jest jego stwierdzenie: "Wiem, że nic nie wiem".
b) Platon (427 w. p. n. e. - 347 w. p. n. e.)
Uczeń Sokratesa. Twórca tzw. idealizmu platońskiego. Dla niego świat, w którym żyją ludzie jest tylko odbiciem świata idealnego. Świat idealny jest wzorcem, naśladowanym przez świat materialny. Słynna jest jego opowieść o jaskini. Życie ludzkie ma cel - dążenie do ideału.
Platon twierdził, że prawdziwym bytem są idee, natomiast świat materialny, który nas otacza jest jedynie jego niedoskonałym odzwierciedleniem. Idee są bowiem wieczne, trwałe i niezmienne. Każda rzecz na ziemi ma swój wzorzec idealny.

Świat idealny nie przenika się z materialnym. Wyjątkiem są w tym przypadku dusza człowiecza i Demiurg, bóg, który zbudował świat. Dusza bowiem pochodzi ze świata idei, jest nieśmiertelna i wieczna, ciało to dla niej więzienie. Celem duszy jest powrót do świata, z którego pochodzi.

Dusza dzieli się na trzy części:

• boski rozum - jego zadaniem jest osiągnięcie mądrości, rządzi pozostałymi częściami
• popędliwość - wiąże się z męstwem, które ma je ograniczać
• pożądliwość - powinna być ograniczona przez umiarkowanie

Części powinny współdziałać ze sobą harmonijnie, co gwarantuje im cnota sprawiedliwości.
Materialny świat, Platon uważał za bezrozumny. Sądził jednak, że w naturze istnieje porządek i harmonia. Wiąże się to z celowością świata.
Demiurg stwarzając świat wzorował się na świecie idei, ale zbudował go z bezrozumnego tworzywa, czyli materii. Dlatego nie jest on tak doskonały jak jego wzorzec.
Dobro jest pamięcią o świecie idealnym, natomiast zło to wynik zapominania o nim, dlatego jest ono wynikiem niewiedzy - jak widać Platon nawiązuje w tej kwestii do Sokratesa i intelektualizmu etycznego. Nagrodą za dobro będzie po śmierci powrót do świata idei, karą reinkarnacja, czyli powrót na ziemię w kolejnym wcieleniu.
Platon swoje poglądy filozoficzne przedstawiał m. in. w dialogach. Są one podzielone na trzy grupy: wczesne (sokratyczne, aporetyczne), średnie (konstruktywne) i późne (krytyczne).

1. Głównym bohaterem dialogów wczesnych jest Sokrates, który jest przedstawiony w trakcie dyskusji z różnymi przeciwnikami, których doprowadza, dzięki zastosowaniu swoich metod dialektycznych, do odkrycia prawdziwych wniosków.

Do dialogów wczesnych należą m.in. Obrona Sokratesa, Kriton, Menon, Eutydem i Meneksenos oraz Protagoras.

2. W dialogach średnich Platon przedstawia teorię idei, którą przekazuje czytelnikowi za sprawą Sokratesa, głoszącego jego poglądy. Należą do nich: Menon, Fedon, Fajdros, Uczta, Państwo.
3. Tutaj Platon zaczyna wycofywać się ze swoich wcześniejszych teorii o ideach.

Późne dialogi to: Parmenides, Sofista, Polityk, Fileb, Timajos, Kritiasz i Prawa. W Prawach nie pojawia się już postać Sokratesa.
c) Arystoteles (348 w. p. n. e. - 322 w. p. n. e. )
Uczeń Platona. Później stworzył opozycyjną do platonizmu filozofię. Wszechstronny - oprócz filozofii zajmował się także fizyką, logiką, biologią i astronomią. Stworzył podwaliny wielu nauk. Pojęcie eudaimonia było dla niego stanem ducha, który osiągało się w momencie całkowitego spełnienia. Za szczęście uważał zdolność czynienia dobra.
Arystoteles zrezygnował z platońskiego podziału rzeczy na materialne i idealne. Wprowadził za to inny podział: na materię i formę.
Forma była posiadała cechy idei platońskiej, z małym wyjątkiem - nie istniała samodzielnie i niezależnie, lecz wspólnie z materią, której nadawała kształt. Działa więc na podobnej zasadzie jak dzbanek w stosunku do wody, powodujący, że nie rozlewa się ona bezładnie na ziemię. Forma nie może istnieć bez materii, zaś materia jej pozbawiona stałaby się chaosem. Nie miałaby barwy, kształtu ani innych określających ją cech. Dlatego świat, w którym żyjemy to połączenie różnych form z materią.
Według Arystotelesa istnieje hierarchia bytów. Uważał, że jeżeli w jakiejś rzeczy, bycie dominuje forma nad materią, to jest ona doskonalsza od tych rzeczy, w których materia przeważa, i zajmuje wyższe miejsce w hierarchii. Np. zwierzęta mają bardziej złożona formę od roślin, dlatego stoją wyżej w hierarchii. Najwyżej zaś jest umiejscowiony człowiek, posiadający duszę.
Arystoteles dzielił duszę na trzy części:

• wegetatywną - związaną z odżywianiem i rozwojem - jest to forma u roślin, zwierząt i ludzi
• zmysłową - dzięki niej istoty mogą poruszać się i postrzegać - jest to forma u zwierząt i ludzi
• rozum - forma występująca tylko i wyłącznie u ludzi, dzieli się na:
• rozum bierny - przyjmujący wpływy z zewnątrz
• rozum czynny (niepowiązany z ciałem - czysta forma) - jest nieśmiertelny

Szkoły filozoficzne w starożytności
Epikurejczycy - nazwa pochodzi od imienia założyciela, czyli Epikura, który żył w latach 341 w. p. n. e do 270 w. p. n. e.. Dla epikurejczyków życiowym celem było pozbycie się wszelakich cierpień, zarówno cielesnych, jak i duchowych po to, żeby osiągnąć przyjemność i szczęście. Liczyły się dla nich: korzystanie z życia, pozytywne myślenie, radość, podziwianie piękna świata. Ale ważna była również rozwaga.
Według Epikura istniały różne rodzaje przyjemności.

• najbardziej cenna - czysta radość życia
• duchowe, np. czytanie, oglądanie przedstawień teatralnych
• fizyczne, np. jedzenie, uprawianie seksu
• bierne - nie wymagały świadomego wysiłku
• czynne - wymagały trudu, żeby je osiągnąć, wiązały się też niejednokrotnie z przykrymi konsekwencjami

Podział potrzeb według Epikura:

• potrzeby duchowe - np. ciekawość, potrzeba bezpieczeństwa i miłości, dążenie do zaspokojenia wiedzy - Epikur uważał, że należało je zaspokajać na miarę swoich możliwości, jeżeli osiągnięcie ich byłoby zbyt trudne, należało je wytłumić (wytłumienie było potrzebne do tego, żeby nie cierpieć bez potrzeby, jeżeli ktoś nie jest dość inteligentny, żeby posiąść dużą wiedzę, to powinien skupić się na zdobyciu mniejszej)

• potrzeby fizyczne, konieczne do utrzymania życia - np. pragnienie i głód - zaspokajać je należy z umiarem, nie dążyć do przesytu, gdyż skrajności według Epikura nie są dobre dla człowieka

• potrzeby fizyczne, niepotrzebne do tego, żeby przeżyć - np. pożądanie seksualne, chciwość, żądza władzy - są one najczęściej szkodliwe dla człowieka i przyczyniają się do jego cierpień, dlatego należy starać się ich pozbyć

Stoicy - założycielem jej był Zenon z Kition, który żył na przełomie IV i III w. p. n. e.. Najważniejszymi założeniami tej filozofii było zachowanie wewnętrznego spokoju i opanowania w trudnych sytuacjach. Według nich cnotę można osiągnąć dzięki życiu zgodnemu z naturą, ponieważ stworzył ją bóg, który zadbał, żeby była harmonijna. Mędrzec - poważny, trzeźwo myślący, zachowujący umiar we wszystkim - był dla nich ideałem człowieka.

Hedoniści - nazwa pochodzi od greckiego słowa hedone oznaczającego przyjemność. Jednym z przedstawicieli tej szkoły był Arystyp z Cyreny. Liczyło się dla nich unikanie przykrości i osiąganie przyjemności (rozkoszy) - uznawali je za najwyższe dobro i cel ludzkiego życia, a także naczelny motyw ludzkiego postępowania.

Powstanie teatru greckiego

Teatr grecki wywodzi się z kultu ku czci boga Dionizosa - był on bogiem wina i winnej latorośli. Nauczył on człowieka wyrabiać wino i uprawiać winogrona. Dzięki niemu ludzie bawili się i używali życia. Dlatego aby go uczcić obchodzono kilka razy w roku huczne uroczystości. Na wiosnę - Dionizje Wielkie (w porze zrównania dnia z nocą), jesienią - Dionizje Małe. Na początku miały one charakter orgiastyczny, później, dzięki wpływowi kultu Apollina, zostały złagodzone.
Dionizje Wielkie - trwały pięć, potem sześć dni na przełomie marca i kwietnia. Miały podniosły charakter. W trakcie obrzędu składano Dionizosowi ofiarę z kozła, w tym czasie chór chłopięcy śpiewał dytyramby, hymny na cześć boga. Kolejnym etapem było przeniesienie jego posągu ze świątyni do gaju Akademosa. Tu odbywano nabożeństwo, po którym następowała uczta. Kiedy słońce zaszło, przenoszono posąg do Aten. Później wystawiano sztuki. Brały w nich udział chóry mężczyzn i chłopców.
Dytyramb przekształcił się następnie w tragedię, w której przewodnik chóru (koryfeusz) nawiązuje dialog z chórem.
Dionizje Małe (wiejskie) - obchodzono je w Attyce na przełomie grudnia i stycznia -była to pora, gdy otwierano naczynia z młodym winem. Miały charakter ludowej zabawy. I tutaj składano w ofierze kozła, którego krew wylewano na korzenie winnej latorośli. Następnie, przez kilka dni, urządzano huczne zabawy i pochody (komos).
Żartobliwe pieśni śpiewane w trakcie obrzędów przekształciły się później w komedię.
Epika antyczna - Homer
Najbardziej znanym twórcą epickim starożytnej Grecji jest Homer, pochodzący z Chios. Twórca Iliady i Odysei. Żyjący na przełomie IX i X wieku p. n. e.
Iliada ­prawdopodobnie powstała w IX w. p. n. e. (ok. 800 r.), natomiast Odyseja- ok. 750 r. p. n. e.
Iliada nawiązuje do mitu o wojnie trojańskiej. Akcja dzieje się w ostatnim roku tejże wojny.
Odyseja to historia zmagań z przeciwnościami Odyseusza dążącego do domu po wojnie trojańskiej.
Epopeja (epos) - gatunek epicki, nawiązujący do historii mitycznych lub realnych bohaterów. Opowiadający o ich doniosłych czynach i odwadze. Jest to dłuższy utwór pisany wierszem.
Epos homerycki -utwór epicki o podniosłym stylu, który cechuje wykorzystanie hiperboli, stałych epitetów określających bohaterów, porównań homeryckich, inwokacji, powtórzeń i opisów. Świat przedstawiony należy do przeszłości. Ukazane jest tu również ingerowanie bogów w sprawy ziemskie. Bohaterowie odznaczają się niezwykłą mocą i odwagą.
Iliada jako epos:
- bohaterowie ukazani na tle przełomowych dla nich wydarzeń
- na początku bezpośredni zwrot do Muzy (inwokacja) - prośba o natchnienie
- utwór pisany wierszem (heksametr)
- stałe epitety
- wszechobecny, wszystkowiedzący i obiektywny narrator
- przenikanie się światów ziemskiego i boskiego
- porównania homeryckie
- występowanie scen akcji (np. pojedynki) i statycznych (np. narady)
- opóźnianie akcji przez wykorzystanie retardacyjnego opisu, który jest bardzo dokładny - nie zmienia on głównej akcji

Iliada

Przyczyną wojny trojańskiej stał się Parys, który złamał odwieczne prawo gościnności porywając żonę króla Sparty Menelaosa, Helenę. Zdobył się na ten czyn, gdyż bogini Afrodyta obiecała mu ją w nagrodę za to, że wybrał ją w konkursie piękności wręczając jej złote jabłko z napisem "dla najpiękniejszej", rzucone przez boginię Eris na weselu Tetydy i Peleusa. Zaczęła się wojna.
Wodzem Hellenów był Agamemnon.
Długo losy wojny nie były przesądzone. Przepowiednia zapowiadała, że dopóki Achilles nie podejmie walki, Troja nie zostanie zdobyta. Matka Achillesa ukryła go i dopiero podstępem sprowadzono go na miejsce bitwy.
Brak wiatru na morzu uznano za nieprzychylność bogów. Postanowiono złożyć ofiarę z córki Agamemnona.
Walczono na równinie nad rzeką Skamander. Walki przebiegały bardzo wolno. Ciągnęły się przez dziesięć lat. Wodzowie wysłali do Troi Menelaosa i Odyseusza, żeby zażądali wydania Heleny. W potyczkach najlepszy okazał się Achilles. Budził on lęk w Trojanach. Pewnego dnia między Agamemnonem a Achillesem wybuchł konflikt. Obrażony Achilles opuścił pole bitwy. Patrokles chcąc uratować sytuację pożyczył od niego zbroję. Zabił go Hektor. Achilles powrócił, by walczyć i się zemścić. Zabił Hektora. Wkrótce jednak zginął i on od strzały Parysa. Parys również zginął. Helena został żoną jego brata. Grecy odjechali z pola bitwy. Zostawili tylko olbrzymiego drewnianego konia. W jego brzuchu byli żołnierze z Odyseuszem jako wodzem. Trojanie wprowadzili konia do miasta. W nocy wrogowie opuścili konia i otworzyli bramy miasta. Grecy wrócili. Zaczęła się walka. Wybito wszystkich Trojan. Osiągnięto cel - Helena została odzyskana. Wojna skończyła się. Nastąpił odwrót Greków.

Odyseja

Jest to historia Odyseusza, który powraca do Itaki po wojnie trojańskiej. Z powodu narażenia się bogowi morza, powrót zajmuje mu aż dziesięć lat. W ciągu nich przeżywa przygody. Na utwór składają się 24 księgi.
Księga III - syn Odyseusza wyrusza na poszukiwania ojca.
Księgi V-VIII - Odys na Ogigii, gdzie przez siedem lat więziła go zakochana w nim Kalipso. Po opuszczeniu wyspy - trafia do kraju Feaków, na dwór króla Alkinoosa.
Księgi IX-XII - początek narracji pierwszoosobowej. Odyseusz w kraju Lotofagów. Następnie oślepia Polifema, czym wzbudza gniew Posejdona. Potem przybywa na wyspę króla wiatrów, Eola. Kolejnym etapem podróży jest kraj Lastrygonów, którzy są ludożercami. Po opuszczeniu kraju Lastrygonów trafia na wyspę Kirke. Stąd wyprawia się w drogę, by zstąpić do Hadesu. Ponowna wędrówka - spotyka po drodze syreny.
Księgi XII-XVI - powrót na Itakę - Odysz przebrany za żebraka.
Księgi XVII-XIX - dotarcie do domu.
Księgi XXI-XXIV - Odyseusz mści się na zalotnikach.
Tragedia antyczna

Tragedia antyczna - cechy:

• jedność czasu, miejsca i akcji
• zasada decorum
• katharsis (oczyszczenie)
• ograniczona do trzech liczba aktorów (mężczyźni)
• niewystępowanie scen zbiorowych
• chór

Tragedia antyczna - budowa:

• prolog - część, w której określano tematykę dzieła
• parodos - były to pieśni wchodzącego chóru
• epeisodia - tak nazywano akty
• stasima - były to pieśni chóru
• eksodos - pieśń chóru, który schodził ze sceny

Tragicy greccy - Sofokles

Sofokles był jednym z trzech największych tragików greckich starożytności. Wprowadził kilka zmian do tragedii - m.in. zwiększył liczebność chóru, dodał trzeciego mówiącego aktora. Był twórcą ok. 120 sztuk, za które często go nagradzano. Do naszych czasów ocalało jedynie siedem utworów: Ajas, Antygona, Elektra, Kobiety z Trachis, Filoktet, Edyp w Kolonie, Król Edyp
Antygona ­- Sofokles

• nawiązanie do mitu tebańskiego - historii rodu Labdakidów
• walka między braćmi: Eteoklesem i Polinejkesem o władzę po ojcu, Edypie
• Eteokles - przyczyna tych zmagań - nie postąpił zgodnie z umową i nie oddał po roku panowania tronu bratu
• Polinejkes wezwał na pomoc obce wojska - efektem: śmierć obu braci
• władzę objął Kreon, ich stryj
• Kreon uznał Polinejkesa za zdrajcę i zakazał go pogrzebać
• Antygona sprzeciwiła się wyrokowi - pochowała zwłoki brata

Konflikt tragiczny
Jest to konflikt dwóch równorzędnych, a zarazem sprzecznych racji lub praw. Jakikolwiek byłby wybór, zawsze wyniknie klęska drugich, równie właściwych. Nie da się tego konfliktu pozytywnie rozwiązać. Wykorzystywano go jako oś akcji tragedii antycznych.
Główni bohaterowie Antygony - Kreon i Antygona - są postaciami tragicznymi:
Antygona

• musi wybrać między prawem boskim (nakazującym urządzenie pogrzebu zmarłemu) a ludzkim (nadanym przez Kreona)
• wybór między karą boską a ludzką
• obydwa prawa się wykluczają, można wypełnić tylko jedno - stąd tragiczność

Kreon

• wydaje rozkaz na przekór prawu boskiemu - staje się to przyczyną śmierci jego najbliższych
• nie mógł jednak wycofać się z własnego rozkazu, gdyż straciłby autorytet, co mogło się stać przyczyną anarchii, a w rezultacie zguby Teb

Inni bohaterowie Antygony: Ismena(siostra Antygony), Hajmon (syn Kreona, zakochany w Antygonie, ginie dla niej)

Liryka - Safona, Symonides, Anakreont, Tyrteusz, Horacy

Najwybitniejszą poetką grecką była Safona, tworząca na przełomie VII i VI w. p. n. e.. Żyła i pisała na wyspie Lesbos. Tu skupiała wokół siebie młode dziewczęta, które uczyła muzyki. Jest autorką dziewięciu ksiąg, z których zachowały się jedynie nieliczne wiersze. Pisała hymny, pieśni miłosne i weselne. W swojej twórczości głosi pochwałę życia, a także miłości i przyjaźni. Ważny dla niej jest również kontakt z poezją. Jej brak wywołuje pustkę.
Wiersz Pogarda dla nie znającej poezji­ - Safona
Autorka uważa, że dzięki temu, iż pisała poezję jest kimś lepszym od innych, ponieważ pozostanie coś po niej dla potomnych.
Symonides (VI/V w. p. n. e.), pochodził z wyspy Keos. Pisał epigramaty, treny, pieśni chóralne, hymny a także elegie. Autor m.in. wiersza Los. Tworzył na cześć władców, opiewał uroczystości dworskie. Uczył, że nie należy zbytnio przejmować się przyszłością, lecz korzystać z tego, co nam zostało dane, gdyż los może się odwrócić.
Anakreont (VI/V w. p. n. e.), pochodził z Teos. Autor utworów opiewających uroki życia pełnego radości i zabaw, wykorzystujących tematykę biesiadną i miłosną. Dla Anakreonta Eros jest dobrym kompanem, ale czasami trzeba go traktować z przymrużeniem oka.
Tyrteusz (VII w. p. n. e.), pochodził z Aten, od jego imienia utworzono nazwę "poezja tyrtejska". Twórca patriotycznych elegii, pieśni wojskowych i marszowych, utworów o charakterze patriotycznym. Był poetą, który zagrzewał Spartan do walki.
Wiersz: Rzecz to piękna.
Tytułową piękną rzeczą jest walka w obronie ojczyzny - a nawet śmierć za nią. Hańbą okrywa się ten, kto ucieka z pola bitwy. Straci on bowiem nie tylko mienie, spokojną przyszłość rodziny, ale i własny honor. Przestanie być szanowany.

Horacy był rzymskim poetą lirycznym. Tworzył pieśni (carmina), satyry, ody. listy poetyckie. Wierzył w nieśmiertelność zapewnioną przez tworzenie poezji. Słynne są jego maksymy, w których przedstawił swoją życiową filozofię, np. carpe diem (ciesz się tym, co dzień niesie).

Pieśń Exegi monumentum - Horacy jest pewny, że "nie wszystek umrze", gdyż "wystawił sobie pomnik trwalszy niż ze spiżu" - pozostawił po sobie poezję, która jest trwalsza niż materia, gdyż żyje w pamięci czytelników.

Główne gatunki literackie w starożytności:
mit, epopeja (epos), poemat heroikomiczny, elegie patriotyczne, anakreontyk, bukoliki, epigramat, oda, pieśni, listy, satyry

powtorka z języka polskiego

Epoki literackie

Polski historyk literatury, Julian Krzyżanowski, stworzył tzw. sinusoidę Krzyżanowskiego, która obrazuje naprzemienność epok. Co to oznacza? Co druga epoka charakteryzuje się takimi samymi lub zbliżonymi przekonaniami, cechami. Epoki w literaturze można podzielić na:

• racjonalne (najważniejszy jest rozum i wiedza);

• irracjonalne (najważniejsza jest wiara i serce - uczucia).

 

   

nazwa epoki	ramy czasowe	przedstawiciele i dzieła	informacje o epoce	obrazy
Starożytność/ Antyk	VIII w. p.n.e. - V w. n.e.	Homer: "Odyseja", "Iliada"; Sofokles: "Antygona", "Król Edyp"; Horacy: "Pieśni"; Biblia, mity, "Gilgamesz".	Pismo (alfabetyczne) istnieje od ok. XIII w. p.n.e. Od tego czasu powstawała Biblia, najstarszy zabytek piśmienniczy tak wielkich rozmiarów. W starożytnej Grecji podstawę tematyczną literatury stanowi mitologia. Literatura starożytna stała się wzorem wszystkich późniejszych prądów artystycznych i na długie wieki określiła europejskie kanony piękna. Uznano ją za wzór doskonały - klasyczny. Klasycyzm narodził się w Grecji, zaś Rzym przejął i odpowiednio przekształcił ten wzorzec.
Średniowiecze	Europa 476–1492 Polska X – XV w.	G. Anonim: "Kronika polska"; W. Kadłubek: "Kronika polska"; Dante: "Boska komedia"; J. Długosz: "Historia Polski"; "Bogurodzica"; "Lament świętokrzyski"; "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią"; "Kazania świętokrzyskie"; "Legenda o świętym Aleksym"; "Pieśń o Rolandzie"; "Dzieje Tristana i Izoldy".	Najwyższą wartością średniowieczu był Bóg. Wszystkie sprawy doczesne należało podporządkować Stwórcy. Konieczność wyrzeczenia się wszelkich uciech, życie w głębokim ubóstwie oraz poświęcenie życia Bogu. W średniowieczu olbrzymią rolę odgrywał też kościół, dlatego właśnie to duchowni byli pierwszymi literatami i filozofami. Większość utworów nie była podpisywana przez autorów, były anonimowe. Miało to na celu ukrycie się autora za dziełem, a przez te wyeksponowanie jego wartości dydaktycznych, moralnych czy teologicznych.
Renesans	Włochy IV–XVI w. Polska XV–XVII	J. Kochanowski: treny, fraszki, pieśni, "Odprawa posłów greckich"; M. Rej: "Krótka rozprawa między trzema osobami..."; P. Skarga: "Kazania sejmowe"; F. Petrarca: "Sonety do Laury"; G. Boccacio: "Dekameron:.	Pojęcie renesansu kryje w sobie rzeczywiście "odrodzenie" wszelkiej wiedzy o człowieku jako osobie, o jego osobowości, niepowtarzalności i wyjątkowości. Ogromny nacisk położony jest na to, aby człowiek rozwijał istniejące w sobie takie cechy, które świadczą o jego indywidualności szczególnie w doświadczaniu bytu. Renesans charakteryzuje się nawiązaniem do kultury i literatury antycznej.
Barok	Europa XVI/XVII - XVIII w. Polska XVI - XVIII w.	Molier: "Świętoszek","Skąpiec"; W. Szekspir: "Makbet", "Hamlet", "Romeo i Julia"; J. Ch. Pasek: "Pamiętniki" W. Potocki; J. A. Morsztyn.	Nazwa epoki oznaczała perłę o nieregularnym kształcie. U podstaw leżała głęboka religijność.W Baroku wykształciły się dwa zasadnicze nurty myślowe: racjonalizm, który zakładał, że mądrość uzyskać można jedynie dzięki potędze umysłu oraz empiryzm, którego z kolei założeniem było poznawanie świata dzięki zmysłom, doświadczeniu, umysł odgrywał tutaj mniejsze znaczenie.
Oświecenie	Europa XVII - XVIII w. Polska 1764–1822	I. Krasicki: bajki, satyry, "Monachomachia"; J.Wybicki: "Pieśń Legionów Polskich we Włoszech"; F. Karpiński: "Do Justyny", "Laura i Filon".	Oświecenie określano  jako: wiek rozumu (w Anglii), wiek filozofów (we Francji) lub wiek oświecony. Szczególną wagę przywiązywano do rozumu, który jest jedyną drogą do poznania prawdy. Oświeceni szukali nowego porządku, nawiązując się do nauk eksperymentalnych, m. in. fizyki Newtona, rozmawiali o istocie natury i społeczeństwa.
Romantyzm	Europa XVII w.- 1848r. Polska:1822–1863	J. W. Goethe: "Cierpienia młodego Wertera"; G. Byron: "Giaur"; A. Mickiewicz: "Oda do młodości", "Ballady i romanse", "Dziady","PanTadeusz", "Konrad Wallenrod"; J. Słowacki: "Kordian", "Testament mój", "Grób Agamemnona", "Smutno mi, Boże"; Z. Krasiński: "Nie-boska komedia"; A. Fredro: "Zemsta"; C. K. Norwid.	Romantyzm był niewątpliwie wiekiem wiary w siłę uczucia. Uwagę twórców przykuwały ludowe wierzenia, legendy o tajemniczych stworach, zatopionych miastach, legendarnych kochankach.  Romantyzm kojarzy się przede wszystkim ze wspaniałą poezją, z wzniosłymi ideałami, porywami serca, które najczęściej kończyły się śmiercią zawiedzionego kochanka. Był to także wiek wynalazków i przemysłowego rozwoju. To właśnie w wieku XIX powstają pierwsze lokomotywy. W 1866 linia telegraficzna połączy obie półkule. Potem powstał telefon. W 1818 roku rodzi się fotografia.
Pozytywizm	1863 - 1892	E. Orzeszkowa: "Dobra pani", "Nad Niemnem"; B. Prus: "Antek", "Lalka"; H. Sienkiewicz: "W pustyni i w puszczy", "Janko Muzykant", "Latarnik","Potop"; M. Konopnicka: "Mendel Gdański", "Nasza szkapa".	Pozytywizm jest epoką zamykającą etap narodowych zrywów niepodległościowych. Naczelnym hasłem była praca. Pozytywizm to epoka propagująca filozofię wiedzy, doświadczenia, badań naukowych.Pozytywiści polscy na plan pierwszy wysunęli dwa zasadnicze hasła programowe: "pracy organicznej" i "pracy u podstaw".
Młoda Polska	1891 - 1918	S. Żeromski: "Ludzie bezdomni"; W. Reymont: "Chłopi"; K. P. Tetmajer: "Hymn do Nirvany"; L. Staff: "Deszcz jesienny"; J. Kasprowicz: "Dies irae"; G. Zapolska: "Moralność pani Dulskiej".	Nazwa pochodzi od cyklu artykułów Artura Górskiego zatytułowanego "Młoda Polska", który uznany został za cykl programowy. Określenie to obejmuje literaturę, sztukę, teatr, a także styl życia charakterystyczny dla środowiska artystów. Nazwa została utworzona na wzór nazw funkcjonujących w innych krajach, np. Młoda Belgia, Młoda Francja, Młoda Skandynawia.
Dwudziestolecie międzywojenne	1918 – 1939	J. Tuwim; B. Leśmian; F. Kafka: "Proces"; M. Bułhakow: "Mistrz i Małgorzata"; W. Gombrowicz: "Ferdydurke"; Z. Nałkowska: "Granica"; S. I. Witkiewicz: "Szewcy".	20-lecie międzywojenne to okres między I i II światową. I wojna światowa doprowadziła do zmiany układu sił wśród państw europejskich. Polska powróciła po wielu latach niewoli na mapy Europy. Problematyka podejmowana przez pisarzy tego okresu jest różnorodna. Obok tematów związanych z pierwszą wojną światową pojawiają się tematy związane z wieloma zdobyczami cywilizacyjnymi, tj. rozwój komunikacji, wynalazek samolotu czy kina.
Współczesność	1939 - do dziś	A. Camus: "Dżuma"; T. Borowski: "Opowiadania"; G.Herling -Grudziński: "Inny świat"; H. Krall: "Zdążyć przed Panem Bogiem"; S. Mrożek: "Tango".	Polityka i historia odcisnęły piętno na twórczości literackiej z okresu drugiej wojny światowej, a także na literaturę po 1945 roku.Pisarze tworzyli w podziemiu i na emigracji. Od wybuchu II wojny światowej powstawały o tragicznej i pesymistycznej wymowie, wypływające ze świadomości bliskiej klęski, jak również zachęcające do podjęcia walki i zawierające refleksje o przyszłym losie Polski.Niedługo po wojnie powstaje literatura będąca pod wpływem dramatycznych doświadczeń obozowych i okupacyjnych.