20-lecie międzywojenne to okres między pierwszą i drugą światową -
jeden z najkrótszych okresów literackich w dziejach literatury, okres
bardzo zróżnicowany. Pierwsza wojna światowa doprowadziła do zmiany
układu sił wśród państw europejskich, wielkie mocarstwa utraciły swoje
dotychczasowe znaczenie w świecie, natomiast Stany Zjednoczone
ugruntowały swoją pozycję i stały się największą potęgą wśród państw
kapitalistycznych. Rewolucja Październikowa w Rosji doprowadziła do
powstania nowego państwa socjalistycznego. W Polsce wreszcie ziściło się
marzenie o odzyskaniu niepodległości. Polska powróciła po wielu latach
niewoli na mapy Europy, stała się niepodległym i niezależnym państwem,
by po 21 latach stać się jednym z pierwszych obiektów hitlerowskiego
ataku. Literatura tego okresu nie wykształciła charakterystycznego tylko
dla swej epoki typu bohatera, tak jak na przykład literatura
romantyczna, nie można wyodrębnić w niej jednolitych tendencji, a
problematyka podejmowana przez pisarzy tego okresu jest różnorodna. Obok
tematów związanych z pierwszą wojną światową pojawiają się w
literaturze tendencje do uchwycenia i odzwierciedlenia skomplikowanych
przeobrażeń ówczesnego świata, związanych z wieloma doniosłymi
zdobyczami cywilizacyjnymi, takimi jak na przykład rozwój komunikacji,
wynalazek samolotu czy kina.
Kierunki filozoficzne
materializm dialektyczny - teoria filozoficzna
stworzona przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, a rozwinięta przez
Włodzimierza Lenina; twórcy tego kierunku głosili tezę o pierwotności
materii i wtórności świadomości; poznanie rzeczywistości traktowali jako
ciągły proces gromadzenia prawd względnych i zbliżania się do prawdy
absolutnej; poznanie to praktyka; przemiany w czasie i przestrzeni
wynikają z nieustannej walki przeciwieństw literatura, wg materialistów
była odzwierciedleniem stosunków społecznych;
uintuicjonizm - teoria filozoficzna zapoczątkowana
przez Bergsona; głównym narzędziem poznania świata jest intuicja i
instynkt życiowy, a nie rozum; prawa rządzące światem są nieuchwytne,
ponieważ o jego rozwoju decyduje irracjonalny pęd życiowy, który tylko
artyści mogą dzięki własnej intuicji wyczuć i wyrazić;
pragmatyzm - kierunek powstał w Ameryce pod koniec XIX
w. i jego twórcą był filozof i psycholog Wiliam James; postulował on
praktyczny sposób myślenia i działania, stosowanie metody krytycznego
rozsądku i nauk doświadczalnych; hasłem pragmatystów było zbliżenie
filozofii do życia oraz uzależnienie prawdziwości twierdzeń od ich
praktycznych skutków; poznanie ludzkie ma charakter czysto praktyczny,
nie chodzi więc w tym procesie o obiektywne zbliżenie człowieka do
prawdy, lecz o efekty praktyczne, związane z zaspokojeniem ludzkich
potrzeb.
Kierunki artystyczne
ekspresjonizm - przedstawiciele tego gatunku dążyli do
intuicyjnego i spontanicznego wyrażenia swoich myśli i przeżyć
wewnętrznych, co zgodne było z założeniami filozofii Bergsona, który
wyznaczał intuicji szczególną rolę w procesie poznawczym; ekspresjoniści
posługiwali się kontrastem, karykaturą i groteską, celowo deformowali
obraz świata, który był ich zdaniem terenem walki ducha z materią, dobra
ze złem; w utworach ekspresjonistów odnajdujemy świadomość kryzysu
ówczesnej cywilizacji, bunt przeciwko niesprawiedliwości społecznej,
chęć obrony wartości humanistycznych. Przedstawiciele i twórcy tego
kierunku występowali też przeciwko tradycyjnemu realizmowi i
naturalizmowi, atakując tak mało twórcze kopiowanie rzeczywistości.
Nadmiernemu estetyzmowi w sztuce przeciwstawiali dążenie do prawdy.
Ekspresjonizm rozwinął się głównie w liryce oraz w dramacie. Styl
ekspresjonistyczny charakteryzował się śmiałością obrazowania,
hymnicznym tonem, stosowaniem kontrastów i dysonansów. Poeta znowu stał
się kreatorem prawie równym Bogu (p. romantyzm). Sztuka
ekspresjonistyczna będąca "krzykiem duszy", miała wywoływać u odbiorcy
wstrząs, niepokój, niezatarte wrażenia. Celowo zaniedbywano konstrukcje
logiczne, stosowano animację i antropomorfizację przedmiotów realnych, a
także abstrakcyjnych stanów duszy.
futuryzm - awangardowy kierunek literacki i artystyczny
rozwijający się w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku. Teoretykiem tego
kierunku oraz autorem futurystycznego manifestu był włoski poeta Tomasso
Marinetti, który głosił idee anarchistycznego buntu przeciwko
istniejącym formom życia społecznego, tradycji kulturowej. Futuryści
zafascynowani byli nowoczesną cywilizacją urbanistyczno-techniczną, a
więc gloryfikowali wszelką nowość, przyszłość, dynamiczne tempo
wielkomiejskiego życia oraz wszelkie wytwory nowoczesnej techniki. Wiąże
się z tym pochwała brutalności, przemocy, a nawet wojny oraz kult
Nietzscheańskiego "mocnego człowieka". Dlatego też włoscy futuryści
związali się z włoskim ruchem faszystowskim, w Polsce futuryści
opowiedzieli się po stronie rewolucjonistów i walczącego proletariatu. W
literaturze kierunek ten objawiał się dążeniem do stworzenia nowego
języka poetyckiego, zdolnego wyrazić ruch, wieloplanowość i
równoczesność zjawisk, w odrzuceniu reguł logiki, składni i ortografii. W
ten sposób powstawały często utwory bezznaczeniowe, oparte jedynie na
zasadzie podobieństwa brzmieniowego słów i dźwięków; Polska: Bruno
Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Czyżewski;
nadrealizm (surrealizm) - autorem manifestu
surrealistycznego jest Andre Breton; Przedstawiciele tego kierunku
dążyli do stworzenia nowej "nadrealnej rzeczywistości" poprzez
uniezależnienie artysty od reguł logicznego myślenia, poprzez eliminację
nakazów rozumu, negację wszelkich norm estetycznych i moralnych. Proces
twórczy to mechaniczne notowanie potoku luźnych skojarzeń,
wypływających z podświadomości twórcy. Dużą rolę w twórczości
surrealistów pełniły elementy czystego przypadku, absurdalnego żartu,
parodii i groteski. Z doświadczeń pierwszej wojny światowej nadrealiści
wysnuli przekonanie o kryzysie cywilizacji zachodniej i jej
racjonalistycznych ideałów. Widzieli możliwość wyzwolenia jednostki od
przymusu poprzez miłość, poezję, wolną grę wyobraźni, poprzez
osiągnięcie stanu wewnętrznej harmonii dzięki zespoleniu jawy i snu.
neoklasycyzm - kierunek poetycki nawiązujący do
dziedzictwa kulturalnego epok minionych, a zwłaszcza do starożytnej
kultury grecko-rzymskiej, a także klasycyzmu i baroku. Czołowym
przedstawicielem tego kierunku był wybitny poeta francuski Paul Valery,
który sformułował program poezji intelektualnej, łączącej tradycję z
osiągnięciami symbolizmu i liryki współczesnej. W jego poezji
odnajdujemy elementy intelektualnej abstrakcji i aluzji filozoficznych.
Utwory neoklasyków charakteryzowały się rygorystyczną formą, opartą na
klasycznych wzorach, ściśle poetycki język tych utworów był całkowicie
uwolniony od balastu wszelkich "treści życiowych", każdy utwór był
ilustracją tzw. "poezji czystej"; drugim wybitym przedstawicielem był
Thomas Eliot.
Ugrupowania i kierunki poetyckie w Polsce
"Skamander" - grupa skupiała się wokół pisma UW "Pro
arte et studio". W 1919 roku poeci założyli kabaret literacki w kawiarni
"Pod Picadorem". W 1920 roku pierwszy numer "Skamandra". Od 1924 roku
organem skamandrytów są "Wiadomości literackie". Postawa artystyczna
poetów "Skamandra" nie była jednolita, charakterystyczny jest też dla
tej grupy brak konkretnego programu. W słowie wstępnym do pierwszego
numeru "Skamandra" poeci pisali: "programy są zawsze spojrzeniem wstecz,
są dzieleniem nieobliczalnego życia przez znane". Zgodnie jednak
podkreślali chęć silnego związku poezji z życiem współczesnym, z dniem
codziennym. Starali się adresować swoją wypowiedź poetycką do jak
najszerszego kręgu odbiorców, toteż oprócz wierszy chętnie pisali szopki
polityczne, teksty piosenek do kabaretów, felietony i wiersze
satyryczne. Wprowadzili do poezji konkretność obrazowania, opiewali
optymistyczną radość życia, preferowali tematykę dnia codziennego,
zwracając się do prostego człowieka wprowadzali do poezji język
potoczny, stawali w opozycji do awangardowych grup poetyckich.
Przedstawiciele "Skamandra" : Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, Jan
Lechoń, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński.
"Futuryzm" - kierunek ten na zachodzie Europy rozwinął
się przed pierwszą wojną światową, natomiast w Polsce okres głównych
wystąpień futurystów przypada na lata 1919-1921. Futurystów cechował
agresywny bunt przeciwko wszelkiej tradycji oraz fascynacja światem
współczesnej techniki i cywilizacji. "Dobra maszyna jest wzorem i
szczytem dzieła sztuki przez doskonałe połączenie ekonomiczności,
celowości i dynamiki" - twierdzili futuryści. W ich programie łatwo
odnaleźć sporo niekonsekwencji, a wśród nich kult techniki i pierwotnego
instynktu, apologię maszyny i uwielbienie dla żywiołu, pochwałę
nowoczesnej cywilizacji i zaufanie do pierwotnych odruchów człowieka.
Świadomą prowokacją wobec tradycji było głoszenie "dowolności form
gramatycznych, ortografii i przestankowania". Przedstawiciele
"Futuryzmu" : Bruno Jasieński, Stanisław Młodożeniec, Anatol Stern, Adam
Ważyk.
"Awangarda krakowska" - poeci awangardy skupiali się
wokół czasopisma "Zwrotnica", które ukazywało się w Krakowie.
Teoretykiem grupy był Tadeusz Peiper. Twierdził on, że wiek XX
całkowicie zmienił oblicze świata zarówno w sensie
cywilizacyjno-technicznym, jak i społecznym. Zdaniem Peipera człowiek
powinien uczestniczyć w tym wielkim nurcie przemian. Uczestnictwo to
powinno objąć wszystkie dziedziny życia, przemienić ludzką wrażliwość,
uczuciowość i wyobraźnię. Także nowoczesna sztuka powinna brać udział w
tworzeniu nowych form życia, nowego modelu człowieka, powinna likwidować
przedział, jaki wytworzył się między osiągnięciami cywilizacyjnymi a
nieumiejętnością psychicznego dostosowania się do nich. Jego słowa-hasła
to "miasta, masa, maszyna". Szybki rozwój techniki, ciągłe
udoskonalanie maszyn, urbanizacja i industrializacja witane były z
radosnym optymizmem. Idealnym modelem takiego świata było społeczeństwo
traktowane jako doskonale działający organizm. Peiper odrzuca
natchnienie, wypowiada się przeciwko wolnej grze wyobraźni, twierdząc,
że poeta powinien być rzemieślnikiem, osobowością roboczą. Rym regularny
uznany został za niezbędny element nowej poezji ale był oddalony o
pięć, sześć wersów, odpowiadając w ten sposób metodzie kojarzenia
odległych pojęć.
Przedstawiciele awangardy: Julian Przyboś, Adam Ważyk,
Jan Brzękowski. "Poezja rewolucyjna" - w 1925 roku Stanisław Stande,
Władysław Broniewski i Witold Wandurski wydali zbiorek poetycki,
nazywany "Trzy salwy". Poeci nie mieli sprecyzowanego programu
poetyckiego, podkreślali jedynie, że w bezlitosnej walce proletariatu z
burżuazją stają zdecydowanie po lewej stronie barykady.
Tendencje poetyckie lat dwudziestych
-poezja buntu, walki i protestu społecznego;
-ucieczka od rzeczywistości;
-nastroje lęku, grozy, niepokoju moralnego.
Nurty w prozie dwudziestolecia
- neorealistyczny ("Noce i dnie" oraz Boguszewska, Gojawiczyńska);
- polityczno-dyskusyjny, polemiczny (S. Żeromski "Przedwiośnie");
- psychologiczny (Zofia Nałkowska "Granica", M. Kuncewiczowa "Cudzoziemka");
- nowatorski nurt prozy historycznej (Jarosław Iwaszkiewicz "Czerwone tarcze", Z. Kossak-Szczucka "Krzyżowcy");
- proza środowiskowa (G. Morcinek "Łysek z pokładu Idy", P. Gojawiczyńska "Dziewczęta z Nowolipek");
- rewolucyjny, hist. i polit. (L. Kruczkowski "Kordian i cham",
przedstawienie dwóch racji: szlachcica i chłopa, uczestników powstania
listopadowego);
- proza awangardowa (Bruno Schultz "Sklepy cynamonowe", W. Gombrowicz "Ferdydurke", "Zazdrość i medy-cyna");
- literatura faktu, dokumentu (M. Dąbrowska "Pamiętniki chłopów polskich");
- narodziny reportażu (Melchior Wańkowicz "Na tropach Smętka", X. Pruszyński "W czerwonej Hiszpani").
Niektórzy twórcy okresu dwudziestolecia w Polsce i na świecie:
1. PROZA:
STEFAN ŻEROMSKI (1864-1925)
- wrażliwy na wszelkie przejawy krzywdy i niesprawiedliwości społeczne;
- łączenie problematyki politycznej z moralną;
- dramaty: "Róża", "Turoń", "Uciekła mi przepióreczka", "Biała rękawiczka", "Ponad śnieg bielszym się stanę", "Sułkowski";
- utwory publicystyczne: "Drożyzna i Zamojszczyzna";
- proza poetycka: "Puszcza jodłowa";
- powieści: "Wierna rzeka", "Popioły", "Przedwiośnie";
ZOFIA NAŁKOWSKA (1884-1954)
- (1905-1914), tematyka powieści to analiza życia wewnętrznego i dążeń kobiet oraz skomplikowane problemy płci;
- utwory: "Kobiety", "Książe", "Narcyze";
- (1914-1926), zmiana tematyki, zainteresowanie dla spraw codziennych, "rzeczy małych i małych ludzi";
- utwory: "Charaktery" - cykl portretów syntetycznych; opowiadania: "Dom
nad łąkami"-studium psychologiczne życia prostych ludzi;
- (1928-1939), powieści: "Niedobra miłość", "Granica", "Niecierpliwi"; sztuki teatralne: "Dom kobiet", "Dzień jego powrotu";
MARIA DĄBROWSKA (1889-1965)
- postawa: afirmacja życia,
- opowiadania: "Gałąź czereśni" (1921), "Ludzie stamtąd" (1925),
- cykl powieściowy "Noce i dnie"; obejmuje okres 1863-1914
- ukazuje proces przeobrażeń społecznych szlachty, będących rezultatem
rozwoju kapitalizmu i uwłaszczenia chłopów; przeobrażenia psychiki
ludzkiej, tworzą się nowe postawy, konflikty;
2. POEZJA:
JULIAN TUWIM (1894-1953)
- twórczość ma charakter synkretyczny (impresjonizm "Staruszkowie", futuryzm, ekspresjonizm);
- 1 okres: upojenie życiem, wyraz dynamiki i biologicznego witalizmu;
"Do krytyków", poeta ma cieszyć się życiem, a nie myśleć o filozofii;
- "Garbus", "Szczęście", "Staruszkowie" - zainteresowanie tematyką dnia codziennego;
- potem coraz bardziej łączy się z klasycyzmem,
- wprowadzenie do poezji języka dnia codziennego;
- lata 30-te, negacja wobec rządu "Bal w operze" (satyryczny);
ANTONI SŁONIMSKI
- najwybitniejszy felietonista okresu międzywojennego;
JAROSŁAW IWASZKIEWICZ
- nowelista, poeta humanista;
JULIAN PRZYBOŚ (1901-1970)
- poezja: intelektualna (uświadamia sobie rolę poety);
- retoryczna (podkreślanie znaczenia słowa i zdania poetyckiego);
- kreacjonizm (konkretność obrazowania);
- zbiory "W głąb lasu", "Równanie serca", "Z Tatr";
WŁADYSŁAW BRONIEWSKI (1897-1962)
- w tomiku "Trzy salwy" wiersz programowy "Poezja";
- osobistej funkcji poezji przeciwstawia poeta funkcję społeczną;
- tom "Dymy nad miastem"; nawiązuje do tradycji poezji romantycznej;
- poezja ma porywać do walki, "bić słowem" itd.
3. DRAMAT:
JERZY SZANIAWSKI (1886-1970)
- "Żeglarz", "Adwokat i róże", "Most", po wojnie "Dwa teatry";
- tendencje dramatu symbolicznego ścierają się z tradycją teatru psychologicznego; fantastyka towarzyszy grotesce;
- rzeczywistość ma dwa wymiary: starcie wyobraźni z przeciętnością;
- konflikt dwóch postaw wobec życia: poetyckiej i "prozy życia";
- nie daje jednoznacznych odpowiedzi, sygnalizuje tylko ogrom i złożoność problemów moralnych w życiu człowieka;
STANISŁAW IGNACY WITKIEWICZ (1885-1939)
- przeciwstawił się dotychczasowym normom literackim i etycznym;
- prekursor teatru absurdu;
- stosował groteskę;
- zagadnienia: sens istnienia, stosunek człowieka do świata; dominujące uczucie: tzw. "niepokój metafizyczny";
- autor teorii tzw. "czystej formy" (oddziaływanie na odbiorcę przede
wszystkim swą kompozycją, czystą kompozycją poszczególnych elementów, a
dopiero później treścią oraz ideami jakie wyraża);
FRANCJA:
ANDRE GIDE (1869-1951)
- ostro atakował tradycyjnie uznane normy etyczne, które krępują swobodę jednostki i nie pozwalają na pełnię życiowego rozwoju;
- propagator RELATYWIZMU MORALNEGO (prawo jednostki do indywidualnego rozsądzania problemów etycznych);
MARCEL PROUST (1871-1922)
- usunął narratora wszechwiedzącego;
- propagował teorię BEHAWIORYZMU (sform. przez Johna Watsona;
zastąpienie tradycyjnej analizy psychologicznej opisem zachowań
ludzkich); "W poszukiwaniu straconego czasu" - obyczaje i umysłowość
francuskiej burżuazji i arystokracji XIX i XX w.
ANDRE MALRAUX (1901-1976)
- ukazuje tragizm ludzkiego bytu;
- traktuje świat jako okrutny i absurdalny, stając się prekursorem EGZYSTENCJALISTÓW;
- reakcją na "bezsens istnienia" powinna być walka;
NIEMCY:
TOMASZ MANN (1875-1955)
- ukazuje konflikt między sztuką a życiem;
- upadek kultury jest wynikiem zwyrodnienia ówczesnego społeczeństwa;
- "Buddenbrookowie" - saga rodzinna;
- powieść "Doktor Faustus" (WSPÓŁCZESNOŚĆ); upadek sztuki wiąże się z czasem hitleryzmu w Niemczech;
AUSTRIA:
FRANZ KAFKA (1883-1924)
- katastrofista, ukazuje beznadziejne zmagania się samotnego człowieka z
groźnymi i wszechmocnymi siłami zbiurokratyzowanego świata;
- umowna sceneria utworów; rozgrywają się one poza czasem historycznym;
- powieść "Proces"; bohater Józef K. jest oskarżony, nie wie o co, lecz
godzi się na oskarżenie i proces; poszukuje swojego sędziego
bezskutecznie, ponieważ od początku jest już "skazany", a wyrok jest
nieunikniony;
USA:
WILLIAM FAULKNER (1897-1962)
- odsłania nieprzeniknione "mroki" duszy ludzkiej;
- dokonuje analizy psychologicznej, chcąc odkryć przyczynę konfliktów;
- "Sartoris", "Światłość w sierpniu", "Dzikie palmy";
ROSJA:
WŁODZIMIERZ MAJAKOWSKI (1903-1930)
- manifest "Policzek smakowi powszechnemu" (1912);
- hasło: Słowa na wolność;
- przekształcenie języka poetyckiego; poezja agitacyjna, masowa;
- wiersz biały; odrzucenie układu stroficznego;
- graficzne rozczłonkowanie tekstu;
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz